Halep, 12 Aralýk 2016'da Rus ve Ýran destekli Esed ordusu tarafýndan düþürülmüþtü. Üzüntümüz hadsizdi. 30 Kasým 2024'te geri alýndý.
| Kategori : ÝKTÝBAS / Muhtelif Mevzûlar, Yazarlar, Yazýlar | Okunma Says: 564 |
Yaznn bal birey ve fert kelimelerini eletiriyor. Bunu iki farkl terim olarak ele alyor. Bunun yerine söz gelimi “birey mi, fert mi?” olabilirdi; o zaman birey veya fert terimlerinden birini seçmeyi öngörmü olurdu. Oysa birey ve fert terimleri, bu yaz çerçevesinde birbirinden farkl kavramlar ifade eder. Bu yüzden birini seçmek yerine iki kavram yerli yerine oturtmak gerekir.
Bu ayrm balangçta basit bir “Türkçeletirme” fark gibi görünebilir. Sonuçta “birey” Türkçe kökenli bir kelimedir, “fert” ise Arapça kökenlidir. “Birbirinin yerine kullansak ne olur?” diye düünebiliriz, ama kazn aya öyle deildir. Bu iki kavram aslnda iki farkl dünya görüünün uzantlardr. Bu farkl anlaylar Yalçn Koç Anadolu Mayas adl eserinin temeline yerletirmitir.
Yalçn Koç’un bu önemli kitabnn ilk bölümü maya kavramn (ki o da kültür kelimesinin zdd olarak ele alnabilir) açklarken, bu balamda toplumun oluumunu irdeler. Sosyoloji bilimi Bat kökenli olduu ve temel kavramlar Batdan kaynakland için, Koç Batda ve Anadolu’da toplum ve birey kavramlarn ele alr. Tabii ki Bat kökenli olmak sadece sosyoloji için deil, hemen hemen bütün bilimler ve özellikle sosyal bilimler için de geçerlidir. Böylece bundan psikoloji de nasibini alr. Brent D. Slife, Kari A. O’Grady ve Russel D. Kosits’in editörlüünü yaptklar Psikologlarn Gizli Dünya Görüü bu durumun psikolojiye yansmalarn bilimsel çalmalara dayanarak ortaya koyar. Ayn durum (ve hatta biraz daha fazlas) sosyoloji için de geçerlidir. Batnn toplum ve bununla birlikte birey anlay tüm sosyoloji ve hatta psikolojinin temelini oluturmaktadr.
Koç Batda bireyin oluumunu ele alarak balar. Batda birey toplumun en küçük, bölünemeyen birimidir. Zaten birey anlamna gelen individual kelimesinin anlam da budur: bölünemeyen (etimoloji sözlükleri 17. yüzyldan itibaren birey anlamnda kullanlmaya balandn belirtiyor). öyle bir düünce akla gelebilir: eer o da bölünebilseydi, birey üzerinde durmayacak mydk acaba? Onu bilemeyiz. Tanmlanmak istendiinde, birey “toplumu oluturan kiilerden her biri” olarak tanmlanr. Bu anlaytaki totoloji bu düzeyde pek fark edilmez. Dolaysyla ilk bakta bireyin böyle anlalmas hepimize doal gelir. Totoloji, toplumu oluturmaya geçtiimizde ortaya çkar. Toplum bireylerin toplamndan oluur. Yani birey topluma göre (“nazaran” daha doru olur) oluturulurken, toplum da bireye göre oluturulur. Mehur anekdottur:
lk zeka testini gelitiren Alfred Binet’ye sorarlar:
-Sizin gelitirdiiniz test neyi ölçüyor?
Cevap verir:
-Zekay.
Gene sorarlar:
-Peki, zeka nedir?
Binet cevap verir:
-Benim testimin ölçtüü eydir.
Batnn toplum ve birey kavramlar da böyledir:
Birey nedir?
Toplumun en küçük birimidir.
Toplum nedir?
Bireylerin oluturduu topluluktur.
Bu aslnda ksrdöngüdür. Bu ksrdöngünün kârl olan taraf ise toplumdur, çünkü hem bireyi hem de ondan yola çkarak kendini tanmlamaktadr. Koç bu durumun Kilise tarafndan belirlendiini söyler. Batda Kilise bireyin oluumuna izin vermi, ama onu kendisi ile göbekten bal bir ekilde oluturmutur. Bireyin kilisenin (ve toplumun) dnda varl tannmaz. Dolaysyla Batda birey Kilisenin mensubu olarak kimlik (bireylik) kazanr. Buna karlk Anadolu Mayasnda birey topluma göre tanmlanmaz. O ferttir, yani kendi bana var olabilen bir bütünlüktür. Toplum fertlerden oluur. Fert münferit (kendi bana, ayr) olarak var olabildii halde, birey bir sayma birimidir ve iki’ye ihtiyaç duyar. Bir ile iki arasnda bir aynlk vardr, ikisi de sonuçta bir saydr. Böylelikle Batnn anlayna göre fert olumaz; kendine sürekli olarak toplum içinde yer arayan bir “bölünmeyen” olmann ötesine geçemez. Fert ise kendi bana varolur. Fertler arasndaki iliki de aynlk ilikisi deil, kardelik ilikisidir. Say olarak iki bir’in aynsdr. Ama bir fert dier ferdin ayns deil kardeidir, benzeridir.
Toplumun nasl olutuu ile ilgili en mehur görülerden biri Jean-Jacques Rousseau’ya aittir. Rousseau toplumun bir sözleme olduunu söyler; ilgili kitabnn ad da “çtimai Mukavele”, yani “Toplumsal Sözleme” veya “Toplum Sözlemesi”dir. Buna göre, bir toplum bireylerin (onlar zaten topluma göre konumlandrdmz söylemitik) anlamasna, sözlemesine dayal olarak oluur. Sözleme bireyleri sayya indirir. Saylarn birbirlerinden fark da, kendi balarna anlamlar da yoktur. ki, ancak bir ve üç arasnda bir anlam kazanr. Benzer ekilde toplumda bireylerin de kendi balarna anlamlar yoktur, dierleri arasnda bir anlam kazanr. Sözleme bireyleri toplum emsiyesi altna toplar ve onlara bir bütünlük kazandrr.
Anadolu Mayasnda ise toplum cemiyettir, yani bir araya geli’tir (cemiyet terimini anlalma kolayl için ben tercih ettim, Koç’un kulland terim deildir). Bir araya gelenler kendilikleri olan, ayr bir varlk olarak varln ilan ve iddia eden “fert”lerdir. Bu yüzden Mümtaz Turhan Krech, Crutchfield ve Ballachey’den çevirdii kitaba “Toplum çinde Birey” deil, “Cemiyet çinde Fert” adn verir. Bu tercih basit bir çevirmen tercihi deildir.
Koç’un düünceleri “birey ve toplum öyle tanmlansa ne olur, böyle tanmlansa ne olur?” denilerek geçitirilemez. Toplumun oluum süreci irdelendiinde, önemi daha iyi anlalr. Toplum bireyi oluturmak için önce gruplara, sonra altgruplara ayrlr. Her ayrlma bir güç azalmas, dalmasn ifade eder; çünkü merkez toplumdur ve meruiyetlerini toplumdan almaktadrlar. Merkezden gelen güç de her seferinde dalp ayrlarak küçülür. En sonunda bireye geldiimiz zaman, artk kendisinin herhangi bir gücü olmayan, gücünü toplumdan kendisine ne yansd ise ona dayandrabilen, atom gibi bir yap ile kar karya kalrz; hem o kadar küçük, hem de artk o kadar görünmez olmutur.
Toplumu fertlerden oluturmak ise tersine bir yol izler. Fertler kendi balarna bir güce sahiptir, bu güçlerini bir araya getirerek daha güçlü birliktelikler olutururlar ve toplum onlarn en güçlü hale geldikleri oluumdur. Toplum ferde “benim en küçük parçam” gözüyle deil, “beni oluturan güç” gözüyle bakar.
Kötü bir senaryo kuralm: Toplum daldnda ne olur? Batda toplum daldnda ortada birey kalmaz, çünkü gücünü toplumdan alyordur ve güç kaynan kaybetmitir. Bizde bu gibi durumlar için “sersem tavuk gibi” deyimi kullanlr. Anadolu Mayasnda ise toplum (bu genellikle devlet eklinde tezahür etmitir) ortadan kalktnda fertler kendilerini güçsüz hissetmezler, çünkü güç kayna kendilerinde, içlerinde, “gönül”lerindedir. “Gönül birlii” yaparak “karde”leriyle yeni bir toplum (ve devlet) ina ederler. Bu yüzden “üç Türk bir araya geldiinde devlet kurmaya kalkar” denmitir.
Özet olarak Yalçn Koç’un düünceleri basit bir odak deiiminin ötesinde, temel bir farklla iaret eder; dünyaya, ferde, insana farkl baklar ve Anadolu Mayasnn özünü ortaya koyar. Birçok önemli sonuçlarnn arasnda “kardelik”i ve “gönül”ü tesis etmesi ayrca takdire ayandr.
Not: Yalçn Koç’un kelime ve ifadeler hususunda titizlii malumdur. Buradaki düünceler de Koç’un düünceleri olarak deil, onun düünceleri üzerine benim yorumlarm, olarak okunmaldr.
Yazar: Hasan Bacanlý |
14-03-22 |
||
| E mail: fikircografyasi.com | Tweet | ||
 |
 |
||
