Halep, 12 Aralýk 2016'da Rus ve Ýran destekli Esed ordusu tarafýndan düþürülmüþtü. Üzüntümüz hadsizdi. 30 Kasým 2024'te geri alýndý.
| Kategori : ÝKTÝBAS / Muhtelif Mevzûlar, Yazarlar, Yazýlar | Okunma Says: 478 |
Buhar
a’nn turistlerin çokça rabet ettii tarihî merkezinin tenha bir köesinde, gözlerden uzak bir medrese, Ulu Bey’in adn tar. Timurlu mparatorluu’nun Buhara’da brakt az sayda eser arasnda zikredilen bu medresenin küçük boyutlardaki bir benzeri, ehir merkezine yaklak 45 kilometre mesafedeki Gucdüvân köyündedir. Mehur mutasavvf Abdulhâlik Gucdüvânî’nin kabrinin yan bana ilitirilen bu medrese, tasavvuf kültürünün Özbekistan corafyasna hâkim olan tonundaki “ilim ve irfan birliktelii” boyutuna k bir atf gibidir. Ulu Bey’in yaptrd en büyük medrese ise Semerkand’dadr ve Registan Meydan’n süsleyen üç büyük abideden biridir.
Türkiye’de de yakndan tannan ve slâm bilim tarihine dair okumalarda kendisine sklkla atflar yaplan Ulu Bey’in ibretlerle dolu öyküsü ve kendisinden sonra yaananlar, hafta içi Buhara ve Semerkand’ admlarken sürekli zihnimde dolap durdu:
“Ulu Bey” lakabyla mehur olan Mirza Muhammed Taragay, 1394 ylnda, Emir Timur’un olu ahruh Mirza ile Timur’un önde gelen adamlarndan Gyâsuddîn Tarhan’n kz Gevher ad’n evliliinden dünyaya geldi. Dedesi Timur’un özel ihtimamyla yetitirilen Ulu Bey, küçük yalarndan itibaren slâmî ilimlerin yan sra astronomi ve matematikle de ilgilendi. 1409’da babas ahruh Mirza tarafndan Semerkand valiliine atandnda 15 yana henüz basm bulunan Ulu Bey, muktedir bir yönetici olan babasnn hükümranl altnda, siyasî herhangi bir iddia tamadan, Semerkand’ bir kültür, ilim ve bilim merkezine dönütürdü.
Ne var ki, bu uzun süreç boyunca bir kenarda usul usul birikmi olan cerahat, ksa zaman içinde patlayarak etraf saracakt…
ahruh Mirza’nn 1447’deki ölümüyle birlikte Timurlu mparatorluu’nda taht kavgalar balaynca, Ulu Bey, oullarnn yardmyla bakent Herat’a girerek duruma hâkim oldu. Zaferin ardndan, oullarndan Abdullatif Mirza müstakil olarak Herat’n yönetimini isteyince büyük bir kriz patlak verdi. Ulu Bey, ordusundan baz üst düzey isimlerin de destekledii oluna kar savat, ancak yenildi. Abdullatif Mirza’ya teslim olan Ulu Bey’in yeniden Semerkand’a girmesine müsaade edilmedi. Bunun üzerine “hacca gitmek için” olundan izin alan Ulu Bey, çkt yolculukta fazla mesafe kat edemeden, 27 Ekim 1449 günü bizzat Abdullatif Mirza’nn verdii bir emirle öldürüldü. htirasl ehzadeye Semerkand halk bir lakap takacakt: “Peder-kû”, yani “baba katili.”
Bu trajik hikâye, ne yazk ki burada bitmiyor. Devam da var:
Ulu Bey’in kendisine sadk kalan olu Abdülaziz Mirza, babasnn infazndan iki gün sonra, yine kardei Abdullatif’in direktifiyle öldürüldü. Ayn günlerde Semerkand’da ortalk sava alanna dönerken, Ulu Bey’in ina ettirdii üç katl muhteem rasathane binas yamaland, el yazmas eserlerle dolu kymetli kütüphanesi talan edildi.
Babasna ve kardeine kyan Abdullatif Mirza’ya uzun yaamak nasip olmad. 9 Mays 1450’de, kendi askerleri tarafndan Semerkand’da öldürüldü.
Ulu Bey’in annesi Gevher ad da siyasette ve devlet yönetiminde çok aktif bir isimdi. Kocas ahruh Mirza üzerindeki etkisi sayesinde, imparatorluun bakentinin Semerkand’dan Herat’a tanmas hamlesinin arkasnda o vard. Mehed ve Herat’ta kendi adn tayan camiler ina ettiren Gevher ad, dönemin saray entrikalar çerçevesinde, Timur’un oullarndan Miran ah’n torunu Ebû Saîd Mirza tarafndan 19 Temmuz 1457’de Herat’ta idam ettirildi.
Valide Sultan’ ortadan kaldrarak Timurlu tahtn uhdesine almak isteyen Ebû Saîd Mirza, 4 ubat 1469’da Karaba Sava’nda Akkoyunlulara malup olarak esir dütü. Akkoyunlu hükümdar Uzun Hasan, Ebû Saîd’i, müttefiki Yâdigâr Muhammed Mirza’ya teslim etti. O srada henüz 17 yanda olan Muhammed Mirza, Ulu Bey’in küçük kardei Baysungur’un torunuydu. Yâdigâr Muhammed Mirza, büyük babaannesi Gevher ad’n öcünü almak için Ebû Saîd’i öldürttü. Ancak kendisi de sadece 6 hafta sonra, siyasî rakibi Sultan Hüseyin Baykara tarafndan infaz edildi. Hüseyin Baykara, Timur’un erkenden ölen ilk olu Ömer eyh’in torun-çocuklarndand.
Ah ne güzel olurdu, Registan Meydan’nda oturup, ayamn bast yerlerde bir zamanlar yaanan nice trajediyi hiç düünmeden sadece fotoraf çekebilmek…
Yazar: Taha Kýlýnç |
15-10-22 |
||
| E mail: yenisafak.com | Tweet | ||
 |
 |
||
