Kapitalizmin tesviyeci, eitlikçi yaklamn orta snf bir moral zemininde temsil eden ana akm bak, hiç üphesiz püritanlktr. Püritan deerler, Weber’in iâret etmi olduu üzere sermâye birikimini salayan baat unsurlardan birisiydi. Tasarruf ve yatrm bunun iki ana sütununu meydana getirmekteydi. Mütevâz, sâde, gösterisiz püritan hayat tarz, ister dinsel karl, ister dünyevî yorumlaryla kapitalist kültürel yapnn hem aslî unsurlarndan birisini, hem de onun çelikilerini oluturuyordu. Yüksek kârllk oranlar üzerinden arzn önünü açyor, ama talebi kstlyordu. Talebi, ancak püritanlkla çelimesi mukadder olan, açgözlülüün snrlarn zorlayan bir tüketim ideolojisi salayabilirdi. Asl mevzumuz olmadnn farkndaym. Ama ksaca deinmeden geçemeyeceim. Kapitalizmin massedici ve kendi rasyonellerine göre ekillendirdii eitlik idealini zora sokan ise hemen onunla berâber anlsa da aslnda onu sarsan özgürlük idi. (Fransz devrimcileri eitlik ve özgürlük kavramlarnn birbirlerini beslediini zanneden bir saflk içindeydiler). Özgürlük, eitlikten çok farkl olarak tralamas son derecede zor, kaplar her zaman belirsizlie açlan bir talepti. Özgürlük, eitlenmenin düzletirdii ve hesaplanabilir kld her eyi hesap dna itiyordu. Kapitalizm özgürlüün mühendislik karln, yâni engellenmemi bulular, patentler olarak her zaman, bilhassa üretici güçlerin dinamik olduu mühendislik baarlarn patlad evrelerde çok sevmitir. Ama, onun ahlâkî-felsefî ve siyâsal-toplumsal derinlikli açlmlarndan hiç bir zaman honut kalmad. Adna özgürlük denilen bu yanc, yakc, her ekilde çok tehlikeli bir “ürün” ynlamayla birletii zaman baa gelinmez olabilirdi. Bunun hakkndan tüketim kapitalizmi ve tüketim kamusallklar geldi. (nsan haklar tüketici haklar, özgürlük, tüketim özgürlüüne dönütüü zaman dünyânn atei söndürüldü). Bir zamanlar siyâsal gösterilerin andrd, âtein gösterileri, ancak toplar sürerek bastrlabilen meydanlar, AVM, ATM, (h)oteller, kafelerle “enlendirilerek” kolonize edildi. Bu sûretle de, üretim açgözlülüü ile tüketim açgözlülüü arasnda bir denge yakalamak istendi. (Bir kaç on sene bunun tutturulduu bile söylenebilir. Tabiî ki arkas gelmedi ve bugünün krizlerine savrulduk).
Eer Avrupa kapitalizmin üretken-püritan yüzünü oluturuyorsa, ABD bunun aksine onun takn tüketici yüzünü temsil ediyor denilebilir. (Bu en açk ABD-Almanya farknda görülebilir). Amerikan tarz, tekmil dünyâda tüketim ölçeklerini insafszca büyüttü. Ürünlerin ölçeklerini ve gösterili sunumlarn son snrlarna çekti. O kadar ki, neticede ABD, püritan kafal Avrupallarn bile aznn açk kald, görgüsüz, meydan okuyucu, mark bir cesâmet dünyâsna dönütü. En yüksek binalar, yüzlerce gökdelen, en büyük arabalar, ilh… Dev Özgürlük Heykeli, Manhattan gökdelenleri dünyâdaki ABD imgesini kurdu. Gökdelen kelimesi, eip bükmeden neredeyse birebir çeviridir. Skyscraper, göü kazyan, delen manâsna geliyor. Aslnda bu, kutsall ile mâruf semâ ve fezâya, kutsala meydan okumaktan, ona kazk çakmaktan; yâni hakâret etmekten baka bir ey deildi. Binlerce sene, irtifa kazanmak sâdece mâbedlerin imtiyâz iken, modern dünyâda fütursuzca demokratize olmaktadr.
Modern kentler, derece derece bu Amerikan imgesinden nasibini ald. Ama, ksa zamanda bu hatâdan dönmeyi bildiler. Sebebi, modern insulalarn, orta snflar ve bilhassa II. Umûmî Harp sonrasnda yaanan yaygn orta snflamalar tarafndan köklü bir eletiri ve dlamann konusu edilmesidir. Orta snflama, dikey yaplamay entelektüel plânda insanla aykr buluyordu. Bilhassa, hâlâ burjuva deerlerden nasiplenen üst orta snflar için mesele bireysellii ihlâliydi. Yine orta snflama seviyesinde, daha orta ve aa tabakalara, yâni orta orta ve aa orta snflardan da dikey yaplamaya itirazlar geliyordu. Bu konvansiyonel itirazlarn kayna ise konfor arzusu ve bencillikle devâm eden bir yabanclama, türünden tiksinme duygusundan baka bir ey deildi.(Bugün orta snfn elinde sâdece bu kald). Dikey ve ylmaya dayal yaplamada rahatszlklar artyordu. Hâsl ister etik-estetik, ister bencil konfor dükünlüünden temellensin orta snflar dikey yaplamaya itirâz etti ve hzla yatay mimâriye geçildi. (ABD’de kasrga, deprem gibi tabiî felâketler, igücünün hzl bir mobilizasyon içinde yaamas gibi baka unsurlar da yatay ve müstakil konut üretimini tevik etti). Bugün hem ABD hem de Avrupa’da nüfûsun kâhir ekseriyetinin müstâkil, bahçeli evlerde, insânî artlarda yaadn biliyoruz. Meselâ villa da, tpk insula gibi Roma’nn mirâsdr. Kelime, zrâî yerleim, kr konutu gibi daha kadim mânâlarndan syrlarak bugünkü kentsel mânâsn kazanmtr. Neticeten, “medenî” dünyâ olarak bildiimiz dünyâlarda villann fendi insulay yendi denilebilir.
II. Umûmî Harp sonrasnda ortaya çkan kamplamada dikey ve yatay mimârî fark da dikkât çekici olmu, “Hür” dünyâ ile “Esir” dünyâ arasndaki simgesel fark ortaya koymutu. Haydi inanm gibi yapalm; Hür dünya, “insana gösterdii derin saygnn” gerei olarak ona müstakil, konforlu konutlar hediye ederken; komünistler, köle gibi çaltrdklar ve hiçbir hak hukuk tanmad insanlarna, hapishâne hücrelerinden farkl olmayan gayrshhî ve gayrinsânî toplu konutlar revâ görüyordu. Daha hazin olan, 1970’lerde, Bat standartlarna ulamann çok gerisinde olan eski sömürge veya yar sömürge toplumlarda yaanan konut meselesinin ancak, Rusya vd. komünist corafyalarda olduu üzere toplu konutlarla çözüleceini, gururla söyleyen “sosyal düünülü” bilmileri az dinlemedik…
Devam edeceim…
Yaznn kaynana ulamak için tklaynz.
Bir kelime:
insula: Antik Roma'da çou kez caddeler ile çevrilmi çok katl bir yap çeididir.
