Halep, 12 Aralýk 2016'da Rus ve Ýran destekli Esed ordusu tarafýndan düþürülmüþtü. Üzüntümüz hadsizdi. 30 Kasým 2024'te geri alýndý.
| Kategori : ÝKTÝBAS / Muhtelif Mevzûlar, Yazarlar, Yazýlar | Okunma Says: 603 |
Dünyan tarihinin en ilginç kalknma hikayelerinden biri Birleik Devletlere aittir. Bu hikaye bana Uzak Ufuklar filminde “yeni dünya”da, yeni bir hayat kurmak için ufka doru dört nala ilerleyen at arabalaryla dolu o masals sahneyi hatrlatr.
Kzlderili ve siyahilerle ilgili hakl bak açmzdan dolay görmezden gelsek ve buna ilikin eyler duymaktan ve okumaktan holanmasak da ortada muazzam bir hikaye yatt bir gerçek. Bu hikaye çok daha uzak bir zaman diliminde, bundan belki bin yl önce Anadolu’ya gelen Türk boylarnn tutunma ve büyüme hikayeleri ile “özde” benzerlikler tar bana göre.
20. yüzyln hemen banda Birleik Devletler, Almanya ve ngiltere gibi ülkeleri geride brakarak dünyann en büyük endüstri devleti haline gelir.
Peki bu nasl olmutur?
Hangi etkenler bunu hazrlamtr?
Buna ilikin tarihçilerin yaptklar öyle bir özet var:
Birleik Devletlerin hammadde kaynaklar Rusya dnda baka herhangi bir ülkeye nasip olmayacak ekilde geni ve çeitlidir.
Hammaddeleri mamul hale getirmek konusundaki teknik güç çok yüksektir.
Genileyen bir ekonominin isteklerine tamamen yant veren, okyanustan ktann ortalarna dek gidebilen bir su ve demiryolu nakliyat sistemi vardr.
Nüfus artyla eit olarak iç pazar ve d pazar hzla geniemektedir.
Dardan göç yoluyla sürekli yenilenen bir içi kayna vardr.
Eyaletler veya bölgeler arasnda ticarete sekte vuracak gümrük engelleri yoktur.
D rekabetlere kar ekonomi himaye edilmekte ve dolayl veya dolaysz hükümet yardmlaryla desteklenmektedir.
Bütün bu etkenleri sonuca dönütürecek ey olan, “giriimci ruh” çok güçlüdür.
****
Sanayi Devrimi kömür, demir, petrol ve elektrie dayanyordu. Kansas, Colorado, Texas gibi eyaletlerin milyonlarca dönümlük arazisinin altnda bitmez tükenmez miktarda kömür yatyordu. Yalnzca New Mexico, Amerikan fabrikalarnn bir yüzyl iletmeye yetecek kömüre sahip olmasyla övünüyordu.
1910 ylna doru Amerika ylda be yüz milyon ton kömür üretiyordu. Fakat buna ramen toprak altnda yatann ancak yüzde birine el sürülmütü. 1936 Türkiye’sinde çkarlan kömür miktar iki milyon tondu. “Vadim O Kadar Yeildi ki” romannda anlatlan ngiltere’nin o kömür madenlerinde ise 1970’de çkarlan miktar 156 milyon tondu.
1900'den itibaren Amerika’nn petrol üretimi, Dünyann kalan ksmnnn üretim toplamnn altna dümemitir (1950’lere kadar).
Ülkede demir cevheri de boldu. 1800’lerin sonunda demir rezervlerinin iki yüzyl yetecei düünülüyordu.
Amerika’da demir çok eskiden beri çkarlyordu. Fakat maden bölgelerinin iletmeye açlmas, iç savan bitmesi, çok büyük sayda müteebbisin olmas demir ve çelik üretiminde patlama meydana getirdi.
1859’da Dou’da petrol bulundu. Be ylda yllk üretim iki milyon varilin üstüne çkt. Binlerce kuyu kazld ve yüz milyonlarca dolar bu ie yatrld.
1880’lerde Montana ve Arizona’nn zengin bakr damarlar iletmeye açld.
1860’da Nevada ve Montana’da zengin gümü madenleri iletmeye açld.
Portland çimentosu 1870’de pazara sunuldu.
Elektrolitik yöntem, alüminyumu 1887’de ticari bir mal haline getirdi.
20. yüzyla girerken mühendisler dinamoyu barajlarda kullanmaya hazrlanyorlard.
1860-1900 arasnda Birleik Devletler Patent Dairesi tarafndan verilen patent miktar 676 bini geçiyordu.
XVIII. yüzyln sonlaryla XIX. yüzyln balarnda gelitirilen Eli Whitney'in çrçr makinesi, Robert Fulton'un buharl gemisi, Elias Howwe'un diki makinesi, Goodrich'in vulkanize lâstii, McCormick ve O. Hussey tarafndan bulunan hasat makinesi gibi önemli icatlar, ülkede ekonominin ve hayatn gidiatn deitirdi.
Ülkede faaliyet gösteren hasat makinesi fabrikalar Orta Bat ovalarndan gelen youn talebi karlayamyordu.
Samuel F. B. Horse, elektrikli telgrafn esaslarn kefetti ve 1856'da Western Union irketi kuruldu. Çok geçmeden bu ve dier irketler telgraf direkleri ve hatlaryla ktada bir batan bir baa ebekelerini yaymaya baladlar.
Okyanusa kablo döeme ura 1850'lerde balad. 1866'da Great Eastern irketi New- foudland'dan (Kuzey Bat Amerika’dan) rlanda'ya kadar telgraf kablosu döemeyi baard.
1876'da Alexander Graham Bell’in gelitirdii telefon birkaç yl içinde her yazhânede görülmeye baland. Büyük ehirlerde sokaklar yukardan geçen telefon hatlaryla sarmaland. Çeyrek yüzyl sonra American Telephone and Telegraph irketi çeyrek milyar dolar sermayeyle teekkül etmi bulunuyordu.
Sholes ve Glidden adl iki mucidin ortak kefi olan yaz makinesi (daktilo) 1873'te sata sunuldu. Zamanla bu makine her tarafa yayld. Hesap makineleri ve alverii kaydeden otomatik kasalar, muhasebede güveni salad.
Fi kataloglar sayesinde Amerikan kütüphâneleri, dünyann en iyi ve kolay yararlanabilir kütüphâneleri haline geldi.
Sanayi, ulatrma ve haberleme için o derece önemli olan elektrik, ülkenin sosyal hayatn yakndan etkiledi. 1878'de Ohio'lu genç bir mühendis olan Charles Brush, bir ark lâmbasnn patentini ald ve bu bulu derhal birkaç giriimci ehir tarafndan sokaklar aydnlatmada kullanld.
1882'de Edison, New York'ta bir elektrik üretim ve datm istasyonu kurdu, birkaç yl içinde ileri görülü iadamlar, ehirlere elektrik salamak için imtiyaz almaya baladlar ve böylece enerji mücadelesi balad.
1890'larda Edison, bir sinema makinesinin deneyleriyle urat, on yl sonra ticari filmcilik balad, böylece bu güçlü icat, Amerikan dili, örf ve âdetlerini, dünyann en ücra köelerine tayacak kültürel ihraç arac haline geldi.
Sosyal etkileri itibariyle ayn derecede önemli olan radyo yaynlar da hemen Birinci Dünya Sava'ndan sonra fiilen kullanm alanna geçti. Yirmi yl sonra her evin bir radyosu vard.
Demiryollar iki okyanusu birbirine balyordu. Birleik Devletlerin toplam demiryolu uzunluu iki yüz bin kilometreyi buldu. Türkiye’de bugün bile demiryollarnn toplam uzunluu yirmi bin kilometreyi bulmamaktadr.
talya, Avusturya, Polonya'nn kalabalk ehirlerinden milyonlarca içi, Amerika'nn sanayi merkezlerine akn etti.
1870'ten 30 yl sonra, gündelikle çalanlarn says 12 milyondan 29 milyona ve bunun içinde fabrikalarda çalanlar yaklak 3 milyondan 7 milyona yükseldi. Saylar gittikçe artan göçmenler, Güney ve Dou Avrupa'nn nispeten yoksul ve eitimi düük halk arasndan geliyordu.
Sadece 20. yüzyln ilk on ylnda, Avusturya-Macaristan monarisinden memnun olmayan çevrelerden 2 milyon, talya'dan 2 milyon, Rusya'dan 1.5 milyon göçmen geldi. Amerika’da nüfus krk yl içinde otuz milyondan yetmi milyona çkt.
Amerikan ekonomisinin bu hzl deiimi, hükümetlerin güttükleri siyasetten yardm görmü olsa bile, yine de tamamen doal bir geliimin sonucuydu. Mücadeleci, kavgac, en iyiyi ve en karly arayan, içinde yaadklar çevreyi güzelletirmek ve gelitirmek için gözünü budaktan saknmayan, azimli, kararl bir giriimci ruh Birleik Devletlerin çehresini deitirdi. Bu giriimci ruh kesinlikle sivildi. Siyasi deildi. Siyaset ilerlemek için sabrszlkla bekleyen itahl milyonlara sadece yolu açt.
Bir seçime gidiyoruz… Türkiye yüzylndan bahsediyoruz. Bence Türkiye’nin macerasna seçimler üzerinden deil yüzlerce yllk bir perspektiften bakmak, sorunlarmz bu minvalde ele almak gerekiyor. Bizler, bu ülkenin vatandalar olarak, Türkiye yüzylnda hangi rolü üstleneceiz? Siyasete büyük önem atfederek siviil hayatn geliimini felç ettiimiz ortada. O halde enerjimizi siyasi kavgalardan; geliime, deiime, refaha, daha yüksek yaam standartlarna sarf etmek, hem bizim için hem de insanlk için daha yerinde olacaktr.
Yazar: Ali Osman Aydýn |
18-04-23 |
||
| E mail: yeniakit.com | Tweet | ||
 |
 |
||
