Halep, 12 Aralýk 2016'da Rus ve Ýran destekli Esed ordusu tarafýndan düþürülmüþtü. Üzüntümüz hadsizdi. 30 Kasým 2024'te geri alýndý.
| Kategori : / DÝL KALESÝ | Okunma Says: 433 |
Dil Kurumu yine bir sakillie imza att. Bir türlü imla meselesini halledemeyin kurum, imlay brakt “yazm”a geçti. Yazm meselesi de halledilemedi. Yine bir sürü “yazmlar” icad etmiler. “Horon vurmak” demeyecekmiiz, “horon tepmek” diyecekmiiz! Milletin iine ne karyorsun? Sen milletten hiza tutacaksn. Millet “horon etmek” de der, “horon oynamak” da. Ayrca “horon vurmak” horon havas çalmak demek de olabilir. Yani sazlarla ilgili bir deyim olarak da kullanlabilir.
Bu vesile ile eski bir yazmz tekrar yaynlyoruz.
*
Dil insann kendisidir, insan diliyle vardr. Dil dünyadaki yerimizi tayin eder. Dil bizi sadece konuturmaz; yazmak da bir konuma/anlatma biçimidir. Düünmek dille mümkündür, hâfza dille mümkündür. ahsiyet dille mümkündür; hafzas olmayann ahsiyeti olmaz. Dilini kaybeden kendini kaybeder, kiilik meselesi ile kar karya kalr. Hafza kayb, söz kayb, kelime kayb ciddi psikolojik rahatszlklara yol açar.
Yazlan, konuulan bir dil yok olmaz. Fakat baz durumlarda daralr, gücünü kaybeder, hatta bozulur. Bir dilin sâbiteleri büyük yazarlardr, onlarn büyük eserleridir. Dili en iyi onlar kullanrlar, ifade gücünü onlar yükseltirler. Onlara bakarak dilimizi daha iyi anlarz.
Dillerin kendilerine mahsus yaplar vardr, sözler nasl pe pee dizilir, nasl cümle kurulur? Kelimelerin cümle içindeki yerleri, rolleri nedir? Bütün bunlar bilmek, örenmek faydaldr, fakat hiçbir dil kaideleri ezberlenerek örenilemez. Dil kurallar skcdr, örenilmesi, aklda tutulmas zordur. Talebenin her kademede en çok kaçmak istedii ders dilbilgisi dersleridir. Bir dil esas olarak konuarak ve yazarak örenilir.
Dilimizin son yirmi-yirmi be ylda, ciddi bir zafiyet geçirdii her geçen gün daha görünür hale geliyor. Kelimelerimizi kaybediyoruz. En bata “kelime”yi kaybetmek üzereyiz. Bir kelimenin kayb, dil tarihimizin yapsndan bir tan dümesi gibidir. Eer bu kelimeyi büyük edebiyatçlarmz kullanmsa, onlarn eserinin anlalmasnn önüne yeni bir engel konulmu demektir. Büyük yazarlarmz okumak, onlarn kelimelerinden vazgeçmemek, onlarn dil ve üsluplarn örnek almak dilbilgisi, gramer kitaplar okumaktan daha faydaldr.
Türkçeye geçmi dönemde tarihimizin ak dorultusunda baka dillerden bir hayli kelime girmitir. slamiyet dolaysyla Arapçadan, edebiyat dolaysyla Farsçadan. Buna karlk bilhassa Farsçada çok sayda Türkçe kelime vardr (on binden fazla olduu belirtiliyor). Arapçada da küçümsenmeyecek sayda Türkçe kelime var, hatta ekler var. slâm medeniyetinin tayc üç dili arasnda asrlar boyunca alveri olmutur. Bu her üç dilin de zenginlemesi ve gelimesinde bu alveri rol oynamtr.
19. yüzyln sonunda bilhassa gazetecilik dilde ciddi bir deiime ve sadelemeye yol açmtr. 20. Yüzyln banda yeni lisan hareketi Türkçeyi daha sade hale getirmitir. Erken yata vefat eden büyük yazarmz Ömer Seyfeddin’in bu tabii sadeleme akmnda önemli rolü olmutur.
Sadeleme tabi seyrinde ilerlerken Türkçe dil devrimi ile ciddi bir yatak deitirme zorlamasyla kar karya kald. Günlük dilin kelimeleri dahi deitirilmek istenmitir. Tarama Dergisi’nde yer alan kelimeler akla ziyandr. Bu keskin tavr, önce yumuatlm, 7-8 bin kelimelik dil klavuzlar yaynlanmtr. Halka her gün muhatap olan gazeteciler ne yapacaklarn armlardr. Baz ünlü yazarlar yazlarn bildikleri gibi yazmlar, gazete musahhihleri onlarn yazlarn ardile çevirerek gazeteye koymutur. Bu çkmazdan ancak 5 yl sonra çklm bu seferde ifrattan tefrite varlmtr: Önce bütün kelimelerin öztürkçesi uydurulurken bu sefer de Güne dil teorisi ile bütün dillerin esasnn Türkçe olduu iddias yükseltilmitir.
te baz “türkçe” kelimeler: Kapital, koni, virgül.
Kapital “kapmak”tan! Koni, “huni”den. Virgül “irkil”den!
Mustafa Kemal’in Güne Dil Teorisi’ni 1936’da dil devrimiyle ortaya çkan karmaay önlemek için benimsedii anlalmaktadr. Onun ölümünden sonra Güne Dil Teorisi terk edilmi, ardile dönülmü, nönü döneminde hem Türkçe Sözlük, hem Felsefe ve Gramer Terimleri bu ekilde hazrlanmtr. Dilde arlatrmaclk Türkçeye büyük zarar vermitir ve vermeye devam etmektedir.
Bir dilin kelimelerinin doru bilinmesi ve kullanlmas eskiden imla dediimiz yazmla ilgilidir. Türkiye’de asl mesele imla konusunda, yazm konusunda bir türlü bir karara varlamamasdr. Harf inklabnn üzerinden 90 küsur sene geçti hâlâ Latin harflerinin imlâs istikrara kavuturulamad. Bunun asl sebebi, dil konusunda resmi otorite olarak kabul edilen Dil Kurumu’nun kararszldr. Bugüne kadar yaynlanan imla klavuzlarnda, baz harflerin, iaretlerin kullanlmasnda istikrar salanamamtr. nce sesler, uzun sesler, sert sesler, yumuak sesler…Yabanc isimlerin yazl. Bunlar habire deitiriliyor. Önemli bir mesele de inceltme iareti olarak kullanlan, imdi apka deniliyor, iaretin iki amaçl kullanlmas.
Bâkî denildiinde, büyük çounluk, bunu inceltme iareti gibi anlyor ve ince okuyor. Halbuki bu uzatma maksatl konulmutur. Ayn durum farkl bir sebeple bekâ’da da yaanyor. Bekâda sona konulan iaret de uzatma maksatldr. Birçok ünlü ahsiyet bunu ince “beka” diye okuyor. Bu kelimenin aslnda kaf harfi var, kaln okunmas gerekir. Kef olsa idi, ince olurdu. Kaf kef meselesi, he, ha, h meselesi, t, t, z meselesi…Bunlar bir türlü çözülemedi.
Türkçe uzun bir tarihi süreç ve geni bir corafyada yaygnlk dolaysyla farkl lehçelere, ivelere ayrlmtr. Hatta bazlarnda kopu farkl bir dil saylabilecek noktalara varmtr. Bu sebeple Türkçenin 200 milyondan fazla insan tarafndan konuulduu iddias çok da tutarl deildir.
“Türkçe” münhasran Türkiye’de konuuluyor. Kbrs, Balkanlar Türkiye Türkçesi konuuyor. Irak Türkmenleri de bu sahaya dahil edilebilir. Aa yukar 85-90 milyonluk bir kitle. kinci halka Azerbaycan’dr, Türkiye Türkçesine en yakn olan ive bu ülkede (ran Azerbaycan dahil) konuulur. Azerbaycan devleti resmi dilini “Azerbaycan dili” olarak tanmlyor, Türkçe demiyor. Ama ran Azerbaycannda “türkî” yani Türkçe deniliyor.
Türk dilli halklar, yani Türkmenistan, Özbekistan, Kazakistan, Krgzistan, Tataristan, Bakrdistan, Uygurlar ve daha az nüfuslu topluluklar tarihi olarak Türkçe dairesi içinde bulunuyorlar. Fakat bunlara sorulsa ki, sizin diliniz Türkçe mi? cevap olumlu olmaz. Kimi Türkmence der, kimi Özbekçe. Temel ayndr fakat, elbette farkllklar vardr. Bazen ayn kelimeyi kullanrz, manalar farkldr. Bu fark nereden kaynaklanr? Tarihten kaynaklanr. ki temel lehçeden ouzca ve kpçakcadan kaynaklanr. Bat Türkçesi ouzcadr, dou Türkçesi kpçakça, Kuzey de öyledir. Türkçenin eskiden iki yaz dili vard: Bat Türkçesi Osmanl Türkçesi, dou Türkçesi Çaatayca. Sovyet döneminde uygulanan politikalarla yaz dilleri çoald. iveler, lehçeler arasndaki farklar artt. ki yüz milyonluk Türk dilli halkn ortak bir lehçede birlemesi mümkün olsa idi, ne güzel olurdu.
Özbekistan cumhurbakan Türkiye’ye geldi, konumas tercüme edildi!
20. yüzyln banda Türk dünyasnda alfabe birlii ciddi bir yaknlk salyordu. Arap alfabesi fonetik bir alfabe olmad için yazl ayn kalyor, okunu deiebiliyordu. imdi Latin alfabesine geçen Azerbaycan, Türkmenistan ve Özbekistan’da telaffuz farklar yazla yanstld için ciddi farklar ortaya çkyor.
Türk dünyasyla ortak kelimeler Türkiye’de uygulanan dil devrimi ile büyük zarar gördü. Bizim terk ettiimiz mektep, maarif, muallim, talim, tedris… gibi kelimeleri onlar kullanmaya devam ederken biz terk ettik. Böylece müterek dil zeminimizi tahrib ettik.
Bugün dilimize musallat edilen sentetik kelimeler ciddi bir mesele haline gelmitir. Türkçe köklerden yaplmayan veya türkçe eklerle yaplmayan kaide d kelimeler giderek yaygnlamakta ve binlerce yllk köklü türkçe geri plana dümektedir.
Bilisel, doa, örgüt, olanak/olanakllamak, olankllatrlmak, olanaklslatrlmak, sözcük, mutlulukla, mutsuzlanmak, mutlulanmak, ussal, ussallk!
Neden, düün, bula! O kadar çok ki!
Sel sal ekleri.
Dsal etken, d etken! Taktiksel baar-taktik baars. Vergisel kstlamalar, vergi kstlamalar, niteliksel-nitelikli, toplumsal destek-toplum destei Durumsal, yüreksel, gensel…
Kumral, kumsal, uysal bunlarn hiçbiri, nisbet ifade etmiyor.
"Türkçedeki -sal/-sel eki bu birleik biçimi ile, isimden isimciller türeten bir ek niteliindedir. Aslnda pek seyrek olan örneklerin hiçbirinde de onun "nispet" görevi yüklendii görülmemitir. Günlük gazetelerde ve dergilerimizde sk sk rastladmz geleneksel, dinsel, kiisel, düzlemsel vb. yeni eklerde ise bu ek, hep Arapça an'anevî, ilmî, ahsî, tarihî kelimelerine karlk olan birer nispet görevindedir. Bu durum gösteriyor ki, Türkçe bir kalba yabanc asll bir görev oturtuluvermitir. Demek oluyor ki, bu kelimeler d yerli içi yabanc birer kurulutadrlar."
Doru Türkçe bunu güzel Türkçe olarak okuyalm. Güzel Türkçe için temel edebiyat metinlerini okumamz art. Yunus’dan, Dede Korkud’dan divanlardan, halk aklarndan, 19. Yüzyl sonras büyük yazarlarmzdan temel eserleri okumak, anlam alanlarna girmeye çalmak mecburiyetindeyiz. Bu arada Âkif’i, Ömer Seyfeddini, Refik Halit’i, Yahya Kemal’i, Memduh evketi, Necip Fazl, Tanpnar’, Sait Faik’i, Kemal Tahir’i, Tark Buray Türkçenin son yüzyldaki dier büyük ustalarn mutlaka okuyup, onlarn kelime haznesine sahip çkmalyz.
Bunun dnda, Nihad Sami Banarl’dan Türkçenin srlar ve smail Habip Sevük’ten Dil Davas kitaplar mutlaka okunmal.
Bizim baz kitaplarmzn konuyla ilgili onlarn da isimlerini zikretmek istiyorum: Bir lügat bulamadm, Yüzyln soykrm, Devlet Sözlük yazar m, Kelimelerin seyir defteri, Söz okyanusunda yolculuk, Türkçenin cenaze töreni.
Türk Dil Kurumu’na söyleyeceim bir ey yok. Onlar sustuu için biz konuuyoruz.
Bu konular kurumun sahasna girmiyor! Kurum’da iler tkrnda, Türkçe külliyen ortadan kalksa onlara bir ey olmaz. Türkçe olmasa ne gam, “kurum”u bize yeter!
Yazar: D. Mehmet Doðan |
22-07-23 |
||
| E mail: tyb.org.tr | Tweet | ||
 |
 |
||
