Halep, 12 Aralýk 2016'da Rus ve Ýran destekli Esed ordusu tarafýndan düþürülmüþtü. Üzüntümüz hadsizdi. 30 Kasým 2024'te geri alýndý.
| Kategori : / KÝTAP | Okunma Says: 649 |
Giri
Geleneksel anlamda olmasa da seküler anlamda bir dindir. En azndan Onur Atalay böyle iddia etmektedir. Onun yazd "Türk'e Tapmak" isimli kitab son dönemde okuduum bu alanda yazlm en salam kitaplardan biri. Doktora tezi olarak yaymlanan bu eser iki sava aras dönemde Türkiye'de ve dünyada ortaya çkan seküler/siyasi dinlerin ortaya çk hikâyelerini karlatrmal ekilde, derinlemesine bir analizle anlatyor. Kitabn en güzel taraf, yazarn tezini bol bol örneklerle destekleyip üpheye yer brakmayacak ekilde ispatlam olmas. Ayrca kitabn bir dier dikkate deer taraf, dönemin dier üç ülkesinin, Almanya, talya ve Sovyet Rusya'nn, sekülerleme sürecinin Türkiye ile benzerliklerini karlatrarak anlatmas. ki sava arasnda Faist talya'nn devleti, Bolevik Ruslarn devrimi, Nazi Almanyas'nn da rk kutsallatrarak siyasal dinlere dönütürdüklerinden bahsettikten sonra Türkiye'nin de tarih ve millet düüncesini kutsallatrdn iddia eder. Peki sekülerleme serüveni nasl balad ve hangi aamalardan geçerek zirvesine ulat?
Aydnlanma ve Fransz Devrimi
Bu konuda her zaman olduu gibi tarihçiler iki önemli olgudan bahseder: Aydnlanma ve Fransz devrimi. Aydnlanmayla beraber sekülerizm yava yava kendini gösteriyor, o dönemde ilk defa kamusal alan kavramndan bahsediliyor. Din kamusal alandan çekiliyor, vicdanlara doru yolculua balyor. Burada yaanan en temel paradigma deiiminin, dinin kamusal alandan çekilii ve onun yerini akl ve bilimin aldr diyebiliriz. Çünkü aydnlanma öncesi Orta Ça'da, kamusal alan özel alan ayrm yoktu. Dinler insann her alanna nüfuz ederek bütünleik bir toplum yaps meydana getirmi idi. Aydnlanmayla beraber teoloji felsefeden, bilimden, büyüden, siyasetten ayrr, insanlarn evren ve zaman kavray radikal bir ekilde deiir, Tanrnn ve onun yeryüzündeki vekili olan krallarn yerini vatan ve millet kavramlar alr. Artk modern anlamyla devletin ortaya çkt, uluslarn hayal edilmeye baland bir dönemdir.
Tabii burada özellikle Fransz Devrimine çok dikkat edilmesi gerekiyor. Zira yazarn iddiasna göre Fransz devrimi sadece siyasi bir devrim deil ayn zamanda dini bir devrim olarak ondan sonraki devrimler için ana laboratuvar ilevi görecektir.(s. 23) Zaten Fransz devriminden sonra Jakobenlerin yaptklar baz uygulamalar bize hiç de yabanc gelmeyecektir. Örnek vermek gerekirse, kamusal alanda dini tören ve seremonilerin yasaklanmas, takvimin deitirilmesi, kiliselerin kapatlmas ve topraklarna el koyulmas, tüm dönem boyunca 3000 rahibin giyotine gönderilmesi, din ve vicdan özgürlüünün tannmas, evliliklerin sekülerletirilmesi, kadnlara boanma hakk verilmesi, Tanr ve kral yerine akl, vatan, millet, halk gibi kavramlara tapnlmaya balanmas Fransz Devriminin ayn zamanda bir dinsel devrim olduu tezini ispatlar niteliktedir. Çünkü Fransz devrimi sadece geleneksel yaam ve tapn biçimlerini ortadan kaldrmakla kalmaz bunlarn yerine yeni kutsallar ikame ederek yeni seküler dinlerin de kapsn aralar.
Türkiye'de Yeni Bir Din Yaratmak
Bizde Kemalist rejim kurulu yllarnda halkn tepkisini çekmemek için balarda slam' ve geleneksel yaam deitirmeye çalmaz. Hatta kitapta vurguland üzere belli bir süre 'Müslüman milliyetçilii' de yapar. (s.178) Fakat ne zaman ki Cumhuriyeti kuran kadro, devletin bütün kuvvet aygtlarn ellerine alr, özgüven kazanr, ite o zaman kafalarndaki projeleri hayata geçirmeye balar. Özellikle 1925'lerden sonra dini kamusal alandan dlayan bir politika güdülür. Hedef bellidir: Milliyetçilii dinin yerine ikame etmek, yeni seküler bir din yaratmak. Burada herkesçe çok bilinen inklap ve devrimlerden bahsetmeyeceim, benim dikkat çekmek isteyeceim nokta, dinin kamusal alandan kategorik olarak dlanmas konusunda kitabn vermi olduu pek de bilinmeyen bilgiler. Sözgelimi Mehmet Saffet, Ülkü'de yaymlanan "inklap Terbiyesi" adl makalesinde, öretmenlere yönelik olarak "dini kategorik dlama"nn nasl ileyeceini gösterir. Ona göre: "Dinden hiç bahsetmemek en iyi layiklik terbiyesi vermek demektir." Kendilerine konuyla ilgili soru sorulsa dahi bu prensipten vazgeçilmemelidir.(s. 79)
Seküler bir metafizik yaratma çabalarna verilebilecek en çarpc örnek o dönemdeki camilerin durumudur. 1927 ile balayan ama esas 1935 tarih ve 2845 sayl kanunla kapsam epey geniletilen kadro harici camiler nitelemesine uyduu gerekçesiyle, mevcut camilerin yüzde elliye yakn yklr, satlr ya da kapatlr. Kapanan camiler çounlukla ordu yararna kullanlacaktr. Fakat Halk Partisi'ne satlan cami de yok deildir. (s.80) Uygulamalar bununla da snrl kalmaz. Ramazan, 1926'dan sonra gazetelerde bir tema olarak giderek önemsizleir. 1930'lardan sonra ise hiçbir yazl ve görsel medyada ramazandan bahsedilmez olur. Tarih kitaplarnda 1910'lu yllarda kendisinden "Hazret-i Peygamber zi-an efendimiz" olarak bahsedilen slam peygamberi, 1920'lerde "Hazret-i Peygamber"e, 1930'larda ise yalnzca "Muhammed"e dönüür. (s.80) 1924'te haftada 2 saat olan ve 2. snftan balayan din dersi, 1926'daki ilk Mektep Müfredat Program ile haftada 1 saate indirilir ve 3. snftan balatlr. 1933'te ilkokul müfredatndan da çkarlr. Benzer ekilde 1924'te açlan ve açld yl 29 okula ve 2.258 örenciye sahip imam Hatip Mektepleri, 1926 ylnda 2 okula ve 278 örenciye düer; 1930'da da, örenci yokluu nedeniyle kapatlr.(s.80) 1924'te kurulan Darülfunun ilahiyat Fakültesi'nin, 1932 ylna gelindiinde 13 müderrisi ve sadece 3 talebesi mevcuttur, yani fiiliyatta kapanmtr. Zaten 1933 üniversite reformuyla önce Yüksek slam Enstitüsü'ne çevrilir ve ayn yl resmi olarak da kapatlr.(s.82) Okullarda okutulmak için yazlan Tarih kitaplarnda yaradl inancna yer verilmez, evrimsel görü önem kazanr. Afet nan'a yazdrlan "Vatanda çin Medeni Bilgiler" kitabnda slam ve peygamberi üzerine olumsuz eletiriler getirilir.
Yazar bütün bu uygulamalar kitabnda öyle yorumlar: "Gerçekten de o dönemde anlald haliyle Kemalist laiklik, "köktenci bir din eletirisinden" deil, "dinsel kurumlarn nüfuzunu krma", hatta "dinsiz bir toplum deilse bile din d bir toplum" yaratma amacna matuftur. Bir baka ifadeyle "Bu dönemde amaç, yalnz devletin ya da 'siyasal'n deil, ayn zamanda toplumun ve 'toplumsal'n da laikletirilmesidir." (s.86)
Kemalizm: Yeni Seküler Din
Füsun Üstel, bütün rejimler ve ideolojiler gibi Kemalizmin de zora ve ikna/ rzaya dayanan ikili bir yaps olduunu, ama Kemalizm özelinde zora dayanan boyutun fazlasyla öne çkarlp, dierinin çokça ihmal edildiini belirtirken hakldr. (s.97) Kemalizmin bir seküler milliyetçilik kurgusu vastasyla siyaseti kutsallatrma gayretleri artk zora dayal olarak, tepeden inmeci bir yöntemle halka benimsetilecek, hzl bir ekilde geleneksel dinin kavramlarndan Kemalist kutsallara doru radikal bir kutsiyet nakli yaanacaktr. Enteresandr Kemalistler bunlar yaparken yaadklar dönemin dier totaliter rejimlerinden ilham alacaklardr. Çünkü Atalay'n da belirttii gibi dikkat çekici nokta, rejimin dönemin dier totaliter rejimlerinin seküler dinler haline geldiklerinin farknda olmalardr. Öncelikle, toplumun tanrlamas veya devrimin bir din olarak ele alnmas, onlarn yabancs olduu fikirler deildir. Falih Rfk'nn anlatmyla: "Biz de Leninizmin Rusya'daki, Mussolinizm'in talya'daki tecrübelerinden istifade edebiliriz. Türk ynlarnn terbiyesi için Moskova'nn yn terbiyesi metotlar, devletçi Türk iktisatçl için Faizm'in korporasyon metotlar, yepyeni kafa ve ruhta bir Cumhuriyet genci yetitirmek için her iki inklabn çocuk ve genç yetitiren metotlar adm adm tetkik edeceimiz eylerdir." (s.67)
Tabii unu da belirtmemiz gerekir ki 'Kemalizmin hiçbir orijinal taraf yoktur, birebir dier totaliter rejimlerin kopyasdr.' diyemeyiz. Fakat birçok yönlerden benzerdir. Zaten yazar da buna dikkat çekerek, "Elbette geçmite ve günümüzde Kemalizmi bir çeit faizm (veya bir çeit sosyalizm... vs.) olarak sunan yaynlar büyük ölçüde abartldr. Fakat Kemalist rejimin, dier üç totaliter rejimle, eitim, propaganda ve yönetim teknikleri balamnda karlkl etkileim içerisinde olduu da dorudur." diyecektir. (s.68)
Kemalizmi seküler bir din haline getirmeye çalanlarn banda Yakup Kadri Karaosmanolu gelir. 1929 Milliyet gazetesindeki anketinde Kemalizmden mezhep diye bahseder, onu Gazi'nin en büyük eseri olarak vasflandrr. Daha önce Kemalizmden mezhep olarak bahseden Yakup Kadri, bu sefer 1931 tarihli bir yazsnda "Kemalizm tarikat" ifadesini kullanr. Ona göre bu tarikatn, "ateini en kör gönüllere alamak kudretine" sahip olunmaldr.(s.100)
Yine rejimin sadk müelliflerinden Falih Rfk Atay ise 1933'te Kemalizmin vahiy olduunu ima eder:
"Kemalizm Türk milletini yapmak davasdr... Biz Türk milleti hakknda Küfr'ü reddettik... Bu milleti yetitireceiz, dedik. Yetitirmek ak, milleti inkar etmek deil, Tasdik etmektir. Türk milletinin Vahiy'e ihtiyac olmadn söyliyen Demagog ve Oportünistlerle, Türk milletinin adam olmayacan söyliyen Beyolu ve Babali soysuzlar arasnda büyük bir fark yoktur." (s.101)
Meclis'te söz alan Kemalizmin ideologlarndan olan Ahmet Aaolu, inklab (daha Kemalizm kavramyla karlanmas yaygnlk kazanmamtr) öyle anlatacaktr:
"Efendiler, Cumhuriyet, inklap batanbaa bir dindir, bir imandr. (Ona üphe yok sesleri). Bu dinin, bu imann bir kitab olacakt, bir ibadeti olacakt, dâhileri olacakt, müminleri olacakt, Cumhuriyetin faziletlerini, fikirlerini cemaat arasnda geceli gündüzlü çalarak nerü tamim edecek [yayacak], bu cahil cemaati yürütecek adamlar olacakt…"(s.101)
Burada verdiim örnekleri okuyucuyu skmamak adna yeterli buluyorum. Kemalist seküler dinini, geleneksel dinin terminolojisiyle anlatan ifadeler kitapta bolca mevcut. Zaten kitabn ilerleyen sayfalarnda Kemalizmin nasl bir din haline getirildiini, Mustafa Kemal'in önce peygamberletirilip daha sonra nasl tanrlatrldn, Nutuk'un da bu dinin kutsal kitab haline getirilip nasl tapnldn hayretler içinde okuyacaksnz.
Mustafa Kemal ve man
Peki din ve Tanr söz konusu olduunda Atatürk'ün ahsi görüü nedir? Mustafa Kemal, tpk Lenin, Stalin, Hitler veya Mussolini gibi, ifrat derecesinde ruhban kartyd, bunda üphe yok. Bununla birlikte onun dini inançlar ile alakal ne denilebilir ve bu inanc dier isimlerle ne kadar benzeir? Kitapta bahsi geçtii üzere Lenin, Stalin ve Mussolini ateisttirler. Bununla birlikte Mustafa Kemal'in hayatnn hiçbir döneminde en azndan deklare ateist olduunu bilmiyoruz. Evet, kurucu kadronun hatr saylr bir ksm da mevcut yapsyla dini (slam') bandan beri gelimenin önünde engel olarak görüyorlard. Bu sebepten Kemalist kadronun zihin dünyas, radikal ekilde seküler, hatta yer yer din kartyd. Fakat ne Mustafa Kemal ne de Kemalist kadrodan herhangi birisi Lenin veya Stalin gibi ateizm propagandas yaplmas emri vermi de deildir. Mete Tunçay'n bu konudaki görüü makul bir orta yol sunar. Ona göre Atatürk ateizme de belirli bir süre eilim duymakla birlikte, temelde bir deisttir.(s.92)
Sonuç
Cumhuriyeti kuran Kemalist kadro, aldklar eitim, okuduklar kitaplar ve dönemlerindeki ideolojilerin de etkisiyle dine mesafeli ve bilime tapma derecesinde bal, ar pozitivist, evrimci ve materyalist bir düünce yapsna sahipti. Cumhuriyet eliti, Kemalizmin dört temel kutsal olarak, "Bilimcilik, Batclk, Türk Milliyetçilii ve Gazi Kültü "ne iman edercesine bal idiler. Bu kutsallardan ilk üçü Osmanl döneminde olumaya balam, Cumhuriyet Döneminde olgunlamlardr. Kemalistler bu kutsallar tpk dönemin dier totaliter rejimleri gibi geleneksel dinlerin yerine ikame etmeye çalmlar, adeta birer siyasi din haline getirmilerdir. Bunu yaparken ikna ve gönüllülük esasndan çok zora ve baskya dayal bir yöntem izlemilerdir. Tabii dönemin Faist talyas, Nazi Almanyas ve Bolevik Rusyas'ndan da ilham almay unutmamlardr… Üzerinde bahsettiimiz bu kitap Türkiye'nin modernleme serüvenini çok çarpc örneklerle ve derinlemesine bir analizle anlatyor. Kitap üzerine çok fazla konuulabilir, daha detayl analizler yaplabilir fakat biz bu yazmzda bütün konulara deinmemiz imkânsz olduu için ksa deinilerle yetinmeyi uygun bulduk. Sözü fazla uzatmadan, yorum ve takdiri okuyucuya brakyor, kitabn bizzat kendisini okumalarn tavsiye ediyoruz.
Yazar: Mustafa Buðaz |
23-02-24 |
||
| E mail: kitaphaber.com.tr | Tweet | ||
 |
 |
||
