Halep, 12 Aralýk 2016'da Rus ve Ýran destekli Esed ordusu tarafýndan düþürülmüþtü. Üzüntümüz hadsizdi. 30 Kasým 2024'te geri alýndý.
| Kategori : ÝKTÝBAS / Muhtelif Mevzûlar, Yazarlar, Yazýlar | Okunma Says: 372 |
lga ediliinin 100. Yldönümü münasebetiyle Hilafet üzerine düünmeye devam edelim. Esasen Halifeliin yokluu, dolaysylaMüslümanlarn siyasal bir inisiyatif merkezinden yoksun braklm olduklar gerçei, Müslümanlarn bugünkü ahvalinin en temel belirleyicisini olutur-maktadr. Hilafet Türkiye snrlarnda ilga edilmitir ama bu ilgann bütün Müslümanlar etkileyen sonuçlar olmutur.
Cumhuriyetin ilk kuak slâmclarnn öz-bilinci ve algs açsndan travmatik sonuçlar olmu bir hadise. Bu hadiseden sonraki bütün slâm dünyasnn ahvali “halife-sonras durum” olarak nitelense yeridir. Müslümanlar tarihlerinde ilk defa, kendilerini temsil edebilecek, slâm’n dünyayla ilgili ideallerini, planlarn yürürlüe sokmay, slâm ahkamn uygulamay, slâm adna bir siyasal varlk göstermeyi vazife edinen bir siyasal bünyeden yoksun kaldlar. Bunun birbiriyle ilgili her deinilmesi gereken iki boyutu vardr:
Birincisi, slâm fkh açsndan bu durum daha önceki artlarda tanmlanm deildi. Müslümanlarn aznlk olarak baka milletlerle beraber yaad durumlar olmutur. Ama kendilerini yine de bal hissettikleri, buradaki durumlarn kendisine göre konumlandrabildikleri baka bir siyasal beden duygusuna sahiptiler.
kincisi ise, genellikle hilafetin kaldrlmadan önceki durumuna gönderme yapan bir gerçektir. Hilafet, kaldrlmadan önceki durumda dünya Müslümanlarnn beklentilerine ve ihtiyaçlarna karlk verebilmekten oldukça uzaklam, çou kez dünya sisteminin manipülasyonlarna açk ve savunmasz bir hale gelmi bulunuyordu. Ayrca Hilafetin slam’n ura prensibine yeterince uygun olarak ilemedii, hatta yer yer siyasi iktidar hesaplarnn arac olarak kullanmndan duyulan rahatszlklar da vard.
Sonradan hilafetin kaldrlmasna büyük tepkiler göstermi olan dönemin slâmc aydnlarnn bu yönde eletirileri vard. Said Nursi’den Elmall Hamdi Yazr’a, Mehmed Akif’ten skilipli Atf Hoca’ya kadar hemen bütün slâmc düünür veya ulema, halifelik makamn igal edenleri veya hilafet makamnn kullanlma biçimini yerden yere vuran eletirilerde bulunmulard. Msr’da Hilafet hakknda literatüre geçen Ali Abdürrazk’n risalesinin muhtevas, Osmanl’nn slâmc aydnlarnca hilafetin kaldrlmas seçenei sözkonusu olmad taktirde paylalamayacak gibi deildi. Malum, Abdürrazk’n bu risalesi, 1927 ylnda Mehmed Akif Ersoy’un damad olan Ömer Rza Dorul tarafndan çevrilerek Türkçe baslmtr. Bu risalesinde Abdürrazk, Hilafetin dini olmaktan ziyade siyasi bir kurum olduu üzerinde duruyordu ve bunun Osmanl sultanlarnn eline geçmi olmasnn Osmanllara dini bir otorite salamadn, Müslümanlarn deiik durumlarda baka organizasyonlarla bu siyasi varlklarn ortaya koymalarnn caiz olduuna hükmediyordu. Bu eserin yaymland esnada Türkiye’de Hilafetin henüz tamamen ilga edilmemi olduu, onun bütün vazife ve keyfiyetinin TBMM’nin manevi ahsiyetinde mündemiç olduu duyurulmutu ki, Cumhuriyetin kadrolarna yeterli bir güven duyulmas halinde böyle bir çözümün dönemin slâmc düünürlerinin siyasal ufkunda zaten mevcut olduunu söylemek mümkün.
Seyyid Bey’in Hilafetin kaldrlmas görümeleri esnasnda TBMM’de irad ettii uzun konumas bile ayn slâmc eletirel birikime dayanyordu. Üstelik Mustafa Kemal’in deiik vesilelerle Hilafetin kaldrlmas için slâm tarihindeki hilafetle ilgili gerçeklere atfta bulunarak hazrlad gerekçeli söylemin en önemli beslenme kayna, yine Hilafete kar ayn eletirel birikimden bakas deildi.
Buna ramen, sözkonusu slâmclarn hiçbirinin hilafetin kaldrlmasn talep etmi olmadklarn, böyle bir hamleye hiçbirinin hazr olmadklarn sonraki tutumlarndan iyice anlyoruz. Hilafetin kaldrlmas, her eyden önce slâm fkhnn uygulanmasn muhal klan bir boluk meydana getirmitir. slâm fkh teekkül döneminden bu yana bir Müslüman liderlik kurumunun dünya üzerinde olmad bir ortamda, slâm’n nasl uygulanacana, hatta Müslümanca bir varoluun nasl mümkün olabileceine dair bir tanm getirmi deildi. Kur’an’n emirleri Müslümanlar siyasi bir örgütlenme içinde varsayp öyle muhatap alyordu. Aksi taktirde bu hükümlerin büyük bir çounluu hükümsüz kalyordu. Bunlar arasnda günlük medeni ilerin sürdürülmesinden, daha makro toplumsal düzenlemelere kadar uzanan bir dizi uygulama vard. slâmî bir siyasal bedenin yokluunda Müslümanlarn kutsal sayd Allah’n indirdii Kur’an’n birçok ayeti muhatapsz kalyordu ilh.
Dier yandan Müslümanlarn birçouna atfedilebilen devletçiliin kökeninde, aslnda devletli olmann Müslüman bir hayat yaamann temel koulu saylmasndan kaynaklanmtr. Allah’n hadlerini uygulayacak bir devlet, Müslümanlar için kendisiyle bütünleilen, ortak amaçlaryla kendisine itaat edilecek bir beden-organ ilikisini güçlü bir biçimde telkin ediyordu. Genellikle Sünni siyaset doktrinine atfedilen bu devletçiliin, sonuçta Türkiye slâmclnn siyasi ve zihinsel arkaplann oluturduunu unutmamak gerekiyor.
Dolaysyla halifeliin kaldrlmasyla oluan bu yeni durum, Müslümanlarn bedensiz organlara dönümeleriyle sembolize edilebilirdi. slâm’n can verdii eski rejim, eski siyasal beden, ayn organlar (teb’a kitlesi) üzerinde baka bir toplumsal ve siyasal bedenin ikamesiyle geçersiz klnyordu. kame edilmeye çallan yeni siyasal beden eskisine hayatiyet kazandran insan kaynaklar veya kurumlar üzerinde bir hak iddia ediyordu. Klk-kyafet üzerinde bu kadar srarla durulmasnn en önemli sebeplerinden birisi de kendini eski siyasal ruha ait sayan bireysel bedenlere geçirilen yeni klk kyafet yoluyla yeni siyasal ruha mal edilmesi hedefleniyordu.
Tabii bu bedensel temellük biçiminin modernizmle ilgili bir boyutu da vard. nsanlarn, zihin ve ruh dünyasnda bakasna ait hissettikleri bedenlerini/organlarn, üzerine geçirmek zorunda kaldklar bir klk-kyafetin yüklendii sembolizm üzerinden inanmadklar bir siyasal bedene satmalar yeterli görülüyordu. lk etapta modernizmin bir amel-iman bütünlüü talep etmediini düündürtüyor bu durum. Ancak halifesizleme gerçeiyle kar karya kalan insanlar açsndan parçalanma talebiyle kar karya kalan bu iman-amel bütünlüü o kadar önemsiz görülmüyordu. Hele kar karya kalnan (apka devrimi gibi) kyafet sembolizminin slâm’a alternatif baka siyasal bedenlere can verme îmâsn içermesi, halifesizlie kar ilk tepkileri gerçek bir trajediye dönütürüyordu. Bu durumun dier dini îmâlar da göz önünde bulundurulduunda bir gerilim yaratmamas düünülemezdi.
Dolaysyla halifesizleme süreci genelde dünyann birçok yerindeki Müslümanlar için, özelde de Türk Müslümanlar için ciddi bir bilinç travmasyla balad. Bu travmann ilk etkilerinden sonra, neler olup bittiini anlamlandrmaya çalan slâmc düünürler bu durumu ilk zamanlar kalc ve Müslümanlarn mümkün hallerinden biri olarak kabule yanamamlardr. Çünkü bu artlarda bir Müslümanca hayat her türlü münasebetten yoksun brakyordu. Bir “geçici haller” edebiyat, halife-sonras dönemin ilk slâmc metinleri içinde en göze çarpan unsurlardand. Ancak bu geçici haller veya halifesiz durum slâmclarda çok farkl tepki, sonuç veya araylara yol açmtr. Bunun üzerinde durmak, Müslümanlarn bugünkü ahvalini anlamak açsndan çok önemli.
NOT: Bu yaz 1997 ylnda ODTÜ sosyoloji bölümünde tamamladm “Body, Text, Identity: Islamist Discourses of Auhtenticity in Modern Turkey” balkl doktora tezimden bir özettir.
Yazar: Yasin Aktay |
06-03-24 |
||
| E mail: yenisafak.com | Tweet | ||
 |
 |
||
