Modern zamân algs, kadim dünyâdakinin aksine zamân parçalad. Geçmi, u an ve gelecek arasna kat ayrmlar döedi. Dahas, dâirevîliin yerine düzçizgisel bir anlay ikâme etti. Zihinler buna göre yeniden formatland. Kadim zamân algs taland; çocuksu bir bak olarak alay konusu edildi. Dünün dün, bugünün bugün olduunu ilân eden bakt bu. Tekmil modern i ve ilemler ve mühendislikler yeni zamân ablonlarna oturtularak yeniden târif edildi. Burada una iâret etmek son derecede hayâtîdir. Dönüümün arkasnda kapitalizmin gereklilikleri yatyordu. Kapitalizmin dâirevî bir zaman algs içinde kendisini büyütmesi; üstelik büyümeyi sonsuzlatrmas mümkün deildi. Bunun krlmas ve yok edilmesi gerekiyordu. Kapitalizm dier taraftan, öngörülebilir, hesap ve kontrol edilebilir bir dünyây arzu ediyordu. Sürprizlerden hiç holanmyordu. Eer insan varoluun ve zamânn yekpâre olduu bir iklimde tutulursa, nerede duraca bilinmeyen, ama frsatlar itah kabartan kapitalist etkinlik duygusundan uzaklaacan düünüyorlard. nsan kuatan ve onu varln birliine balayan kader duygusu (fortuna) terk edilmeli, bunun yerine insan zamânn dna çkarlmal ve ona hükmetmeliydi. Artk insann bamls olduu kadercilik (fortuna) terk edilmeli ve kendi kaderini kendisi yapan insan (destinata) onun yerini almalyd. nsann yüceltildii fikirler çok dâvetkâr ve itah kabartcyd. Bata Kilise olmak üzere müesses dinlerin çürümülüü bu dâvetleri daha da batan çkartc yapyordu. Bireyciliin,özgür kararlaryla kendisini inâ eden insan (selfmade man) idealinin bayraklar modern dünyânn gönderlerinde dalgalanyordu. Geçmi gömülmeli, gelecee adanm bugün ise bütün frsatlaryla en iyi ekilde deerlendirilmeliydi.
Artk görebiliyoruz ki bu aslnda bir yanlsamayd. Kadim dünyânn kontrol ve bask mekanizmalarna rahmet okutacak olan, yeni aygtlarla donanm beter bir disiplin toplumu ibu yanlsamalarla inâ edildi. Kapitalizm ile özgürlük ideali aslnda yan yana getirilebilecek iki kavram deildi. Modern toplum aslnda tam bir disiplin toplumuydu. Foucault ve muadillerinin aça çkard üzere, çileli modern eitimin okullar, bürokratik ve askerî yaplar, kat ilkelere göre iletilen bunaltc meslekî mesâiler, akl hastahaneleri, hapishaneler bu disiplin toplumunun farkl yüzleriydi.
Aslnda zamânn rûhu ile zamânn akl arasnda derin bir kopu yaanyordu. Bu ikisi arasnda her zaman bir çeliki yaanmtr. Zaman akl, zaman rûhundan iine gelenleri alm, ama ayn rûhun iine gelmeyen taraflarn lânetlemitir. Modern dünyâ da yaanan buydu. Lâkin çok mühim bir farkla berâber. Tenhâ ve corafyalarn bâkirliinin hüküm sürdüü adim dünyâlarda, zamânn aklndan ylanlar için hâlâ kaç ve snma mümkün olabiliyordu. Modern dünyâda bu imkânszd. Ya hereyi olduu gibi kabûl edecek teslim olacaktnz yâhut çatacaktnz. kinci ihtimâli denediiniz zamân yenileceiniz muhakkakt. Hâsl modern dünyâ teslimiyet ve malûbiyet arasnda baka bir seçenek brakmyordu size.
Kapitalist dünyânn disiplin üreten akl ilânihâye devâm edemezdi. Çünkü arz ve talep arasndaki uzlamaz çelikisini aamyordu.Buna çok deindiim için tekrar etmeyeceim. Sanâyi kapitalizmi tüketimi basklayan bir üretim ideolojisini seferber etti. Bunun uzun vâdede ilemeyecei âikârd. Sanâyi toplumu çözülürken kapitalizm ray deitirerek, finansal imeler üzerinden bu defâ talebi patlatan yeni bir açlm yapt. Kredi kapitalizmiydi bu. Buradaki prensip bütün insanl, en kolay yoldan borçlandrarak talepkâr klmakt. Bunun için kapitalizm kendi inâ ettii disiplin toplumunu kendisi çözdü. Sanâyi kapitalizmine has tekmil bürokratik kurumlar ve onlar besleyen fikirler günah keçisi ilân edildi. Okullar, eitim, meslekler, istihdam ve mesâî düzenleri, bürokrasi, ordu, yasalar gözden düürüldü. Burada da yeni bir yanlsama yaand. Bunu özgürleme olarak selâmlayanlar çoktu. Ama gelimeler hiç de öyle olmad.
Zamân algs bir kere daha deiiyordu. Hakkn teslim etmeliyiz; disiplini sanâyi toplumu zamân parçalam; lâkin bunlar yine de bir ekilde ilikilendirmiti. Modern insann karsnda hâlâ baz seçenekler mevcuttu. Geçmii topyekûn reddedip bugünü gelecee balayanlar kadar, geçmiin rûhu ile temas kurup bir bugün ve gelecek kurmak isteyenler de vard. Yeni zamân algs ise ne geçmi ne de gelecek ile alâkadard. Yeni zamân algsn yöneten motto fâslasz olarak (disjuntive) “ân yaa” (carpe diem) diyordu. Narsisizmi merkeze koyan tüketim insanna(homo consumens) yakan da buydu. Bunun derin bir ahlâkî çökü douraca âikârd. Ân yaamak ancak duygulanmlar kkrtmakla (sensation)mümkündü. Duygulanmlarn ahlâkî muhasebelere dönümesi ise mümkün olamyordu. Bir ândan dierine geçi hzlanmt. Bir anda olanlar, dier âna yansmyordu. Yeni medyalar ve burada ortaya çkan gûya kamusallklarda yaanan tepkisellikleri çerçeveleyen budur. Ânda yaanan o anda kalyor. Bu dinamik zamân içinde bütün duygular köreltti, Yaadklarmzn seyircisi hâline geldik. Eer bir ânda olup bitenler devâm ediyorsa o an verdiimiz tepkileri tekrarlamaktan âciz hâle geldik. Ya sklyor tâkibi brakyoruz yâhut artk hiçbir tepki vermeden alk alk tâkip ediyoruz.
Bu kadar lâf Gazze karsndaki hâlimizi anlatmak için yazdm. Azalan tepkiler yasas burada da iliyor. Böyle bir mezâlim görüldü mü acaba? Beni srâil azdkça azyor. Çocuklar açlktan öldürüyor..Yardm için toplanan zavall insanlara ate açyor. Haberler akyor..Kimin umûrunda? Kim bunu durdurmak için ne yapyor? Geçelim.. Zamânn akl bugüne kadar öyle veyâ böyle karsnda zamânn rûhunu buluyor; diledii kadar eytânîleemiyordu.. Artk zamânn akl karsnda onu durduracak bir ey kalmad. Diledii kadar eytanîleiyor. Kabûl etmek çok zor ama, gâliba rûhumuzu kaybettik..
Yaznn kaynana ulamak için tklaynz.
Ahmed Hamdi Tanpnar, felsefî derinlik tayan o mâlûm, unutulmaz iirinde zamâna dâir çok çarpc bir tespit yapar. Zamânn ne içinde ne de dnda olduunu kaydettikten sonra, “Yekpâre geni bir ânn parçalanmaz aknda” olduunu ifâde eder. Bu zamân algs, binlerce senelik kadim dünyânn, çok farkl corafyalarnda büyük ölçüde paylalan bir algdr aslnda. Dier taraftan, bu akn düz deil dâirevî-helezonik olduunu unutmamak gerekir. Kültürel antropoloji çalmalarnda, ceddimizin zamân algsnn biz modernlerden ne kadar farkl ortaya koyan tespitler hayli baskndr. 
