Halep, 12 Aralýk 2016'da Rus ve Ýran destekli Esed ordusu tarafýndan düþürülmüþtü. Üzüntümüz hadsizdi. 30 Kasým 2024'te geri alýndý.
| Kategori : TÂRÝH / TÂRÝHÝN ARA SOKAKLARI | Okunma Says: 3904 |
Osmanl idare sisteminde eyaletler (beylerbeyilikler), sancaklara; sancaklar da kazalara ayrlmt. Eyaletlere merkezden beylerbeyi adyla bir yönetici tayin edilirdi. Osmanl yönetimi beylerbeyi eyalette tam hakim konumda olmasn diye bölgenin mali ilerine bakan vilayet defterdarlar ile yarglamaya bakan kadlar beylerbeyinin emri altna vermemiti. Kadlar, stanbul'daki Anadolu veya Rumeli kadaskerine; eyalet defterdarlar da merkezdeki badefterdara tabiydiler.
YURTLUK-OCAKLIK SSTEM
Osmanl döneminde bunlardan farkl olarak bir de yurtluk-ocaklk ad verilen bir idari sistem vard. Bu sancaklarn dierlerinden fark yönetimin rsi olarak bir ailenin elinde olmasyd. Arap bölgelerinde, Gürcü topraklarnda ve Güneydou Anadolu'daki baz sancaklarda idare bu ekildeydi. Bu ekilde yönetimin tercih edilmesinin en önemli sebebi bu bölgelerde bulunan büyük airet beylerinin nüfuzlarndan faydalanlmak istenmesiydi. Ancak bu sancaklar muhtar bir idare tarzna sahip deillerdi. Herhangi bir disiplinsizlikte sancakbeyi azledilir, yerine bakas tayin edilirdi. Ahaliye kötü davranan, devlete sadakatten ayrlan, uygunsuz davranlarda bulunan yöneticiler görevden uzaklatrlrlard. Eer devlete sadakatten ayrlmazlar ve kanunlara uyarlarsa, kayd- hayat artyla, yani ömür boyu o sancan yöneticiliini yaparlard.
KÜRDSTAN BEYLER
Osmanl döneminde Kürdistan beyleri diye anlan airet reislerinin bölgeleri çok geni bir corafya deildir. Kanunî'nin içinde Kürdistan ifadesi geçen fermanndan bir yl sonraya ait imparatorluun idari taksimatn gösteren ariv kaytlar elimizdedir. Metin Kunt tarafndan yaynlanan ve Kanunî Sultan Süleyman zamannda 1527'de Osmanl mparatorluu'nun idari taksimatn gösteren defterde (Topkap Saray Arivi, D 5246) Vilayet-i Kürdistan denilen ve Kürt airet reisleri tarafndan yönetilen sancaklar unlard: Cizre, Bitlis Hsnkeyf (Hasankeyf), Siverek, Çemigezek, madiye, Mir Zahid Bey tarafndan yönetilen sancak, Hizan, Sason, Palu, Çapakçur (Bingöl), Eil, Sincar, Atak (Silvan'n kuzeyi), Çermik, Hazzo, Zirkî (Metin Kunt, Sancak'tan Eyalete, s. 130-131.).
Bu beylerden Cizre, Bitlis Hsnkeyf, Siverek, Çemigezek, madiye beyleri ile Mir Zahid Bey'in Kürdistan beylerinin büyükleri olduu zikredilir. Vilayet-i Kürdistan diye kastedilen yer de tek bir idari bölgeyi deil Kürd beyleri tarafndan yönetilen sancaklar ifade etmek için kullanlmtr.
Osmanl'nn Kürdistan diye nitelendirdii corafya görüldüü gibi daha ziyade bir kalesi olan airet beylerinin yönetimindeki bölgelerdir. Osmanl döneminde Diyarbekir, Urfa, Mardin gibi bölgeler merkezden gönderilen valiler tarafndan yönetilmitir.
KÜRDSTAN
Kürdistan'n Sultan Sencer döneminde idarî bölge olduu söylenir. Bu bilgiyi veren 14. yüzylda yaayan Hamdullah Müstevfî'dir. Ancak Müstevfî, Sultan Sencer'den yaklak iki asr sonra yaamtr. Sultan Sencer dönemine ait kaynaklarda ise Kürdistan idarî bir bölge olarak geçmez.
Kürdistan ismi Arapça "Arz- Ekrad" olarak ilk defa 10. yüzyln ikinci yarsnda bn Havkal'n "Suretül-Arz" isimli eserinde geçer. bn Havkal'n Kürtler'in yaad yer olarak zikrettii bölge ise ran'n Cibal bölgesidir. Yani Hemedan'n dousu, Urumiye'nin güneyidir. Bugünkü Irak snrndaki ran Kürdistan'ndan Süleymaniye'ye kadar uzanan bir bölgedir. Kürdistan isimlendirmesi idarî bir ad deil, corafî bir isimlendirmedir. Bu konuda Adnan Çevik geni bir aratrma hazrlamaktadr.
bn Havkal'dan sonra 11. yüzylda Kagarl Mahmud'un haritasnda da "Arz- Ekrad" isminin geçtii görülür. Kastedilen yine ran'dr.
OSMANLI DÖNEMNDE KÜRD BEYLER MERKEZN KONTROLÜ ALTINDA DEL MYD?
Osmanl döneminde ocaklk terimi çeitli ekillerde geçer. En yaygn ekilde idari tekilat içerisinde rastlanan ocaklk statüsündeki sancaklar ifade eder. Ocaklk sancaklar hükümet ve yurtluk-ocaklk sancaklar olmak üzere iki çeittir. Fetih srasnda hizmeti görülen airet reislerine, beylere çounlukla kendi topraklar olmak üzere braklan yerlerdir. Orhan Klç'n bu konuda aratrmalar vardr.
Hükümet sancaklarda timar sistemi uygulanmaz. Sancak gelirinin tamam idareci olan beylere aittir. Yurtluk-Ocaklk sancaklarda ise timar sistemi uygulanabilir.
Ocaklk sancaklar, Bosna, Anadolu, Çldr, am, Rakka, Badat, Basra, Tunus ve ehrizor gibi bölgelerde görülür. Bu sistem görüldüü gibi sadece Güneydou Anadolu'daki Kürd beylerine mahsus deildir. Ocaklk sancaklarn says zamana göre deimektedir. Özellikle sava dönemlerinde airetlerin devlete balln artrmak için ocaklk sancaklarn says artrlmtr.
Orhan Klç, aratrmalarnda ocaklk veya hükümet tipi sancaklarn devletin merkezi kontrolünden uzak müstakil birimler olduu kanaatinin yanl olduunu söyler. Merkezi idare imparatorluun dier ksmlarnda olduu gibi burada da arln her zaman hissettirmitir. Bu sancaklarn her biri merkezden atanan bir beylerbeyinin emri altndadr.
KANUNÎ'NN FERMANI
spanya Kral arlken, Fransa Kral Fransuva'y 24 ubat 1525'te Kuzey talya'da Pavia Muharebesi'nde malup edip, esir almt. Franszlar, arlken karsnda aciz kalnca Osmanllar'dan yardm istediler. Kanunî, 1526 Ocak'nda Fransuva'nn yardm isteine gönderdii fermannda kendi hametini belirtip, imparatorluunun vilayetlerini sayarken Fransa'y sradan bir vilayet, kraln da hiç ünvan zikretmeden sradan bir hükümdar olarak nitelendiriyordu:
"Ben ki sultanlar sultan, hakanlar hakan, hükümdarlara taç veren Allah'n yeryüzündeki gölgesi Akdeniz'in ve Karadeniz'in ve Rumeli'nin ve Anadolu'nun ve Karaman'n ve Rum'un (Sivas ve civar) ve Dulkadir Vilayeti'nin (Mara ve civar), Diyarbekr'in ve Kürdistan'n ve Azerbaycan'n ve am'n ve Halep'in ve Msr'n ve Medine'nin ve Kudüs'ün ve bütün Arap diyarnn ve Yemen'in ve büyük babalarm ecdadmn kahredici kuvvetleriyle fethettikleri, büyüklüün sna olan zatmn ate yadran ve zafer nakeden klcyla fethettii nice memleketlerin sultan ve padiah Sultan Bâyezid Han olu Sultan Selim Han olu Sultan Süleyman Han'm..."
Fransa'nn yardm istei
Fransa'nn yardm isteyen mektubunu getiren elçi Almanlar' doudan skmas için Kanunî'yi Macaristan üzerine bir sefer açmasn rica etmiti. Macaristan Kral kinci Layo, Kutsal Roma-Cermen mparatoru arlken ile Avusturya Kral Ferdinand'n kzkardeleri Anna ile evliydi.
Macar Krall ykld
Osmanl yönetimi bu gelimelerle birlikte Macaristan seferini gündeme ald. Kanunî, Macaristan'a sefer yaparak arlken'e bir mesaj vermek istiyordu. 1526'daki Mohaç Sava'nda Macar Kral Layo öldü ve Macar Krall ykld. Birinci Dünya Sava'na kadar önce Osmanl, sonra da Avusturya yönetiminde kald.
Yazar: Erhan Afyoncu |
19-06-11 |
||
| E mail: bugun.com.tr | Tweet | ||
 |
 |
||
