Halep, 12 Aralýk 2016'da Rus ve Ýran destekli Esed ordusu tarafýndan düþürülmüþtü. Üzüntümüz hadsizdi. 30 Kasým 2024'te geri alýndý.
| Kategori : / DÝL KALESÝ | Okunma Says: 7160 |
TDK’nin, kerameti kendinden menkul ve kendince makbul lügatleri meer yllardan beri sapr sapr dökülüyormu...
Öyle ki “atasözü” maddesini bile tecrübe tahtasna çevirmi. Hadi açklama noksanlarn görmedik diyelim; peki, yanl izahlarn da görmeyelim mi?
Mesela bütün atasözleri öüt mü veriyor?
TDK öyle diyor:
“Uzun deneme ve gözlemlere dayanlarak söylenmi ve halka mal olmu, öüt verici nitelikte söz...”
TDK tabii ki yine hata ediyor...
Hatasn anlataym:
Evet, birçok atasöz(darbmesel)lerimiz bal gibi ve pek ho öüt(nasihat)ler verir:
Çalma elin kapsn, çalarlar kapn.
Çirkefe ta atma, üstüne sçrar.
Ayan yorganna göre uzat.
Bugünkü iini yarna brakma.
Yoldan kal, yoldatan kalma.
Güvenme varla, düersin darla.
Bir ksm atasözleri aslnda apaçk bir gerçei söyler, bir taraftan da ima yoluyla bize nasihat eder:
Tama su ile deirmen dönmez. (ini baarmak için bakasndan yardm bekleme.)
Bakarsan ba, bakmazsan da. (Faydalandn eyin bakm ve tamirini ihmal etme.)
Keskin sirke küpüne zarar. (Öfkene hâkim ol.)
Çobansz koyunu kurt kapar. (Kendine mutlaka bir idareci, hami, reis bul.)
Ak akça kara gün içindir. (Paran çarçur etme.)
Verirsen veresiye, batarsn karasuya. (Veresiye verme.)
Alamayan çocua meme vermezler. (Talebinin karlanmasn istiyorsan bunu ifade et.)
Fakat aadaki atasözlerimizin öüt verir gibi bir hâli yok:
Anann baht kzna.
Alet iler, el övünür.
Aç esner, âk gerinir.
Ac patlcan kra çalmaz.
Açlan solar, alayan güler.
Denize düen, ylana sarlr.
Yabanc koyun kenara yatar.
Elti eltiden kaçar, görümceler bayrak açar.
Velhasl, atasözlerinin hepsinde nasihat bulunmaz. Bunlarn bazlarnda sosyal ve psikolojik gerçekler, bir ksmnda baz tabiat kanunlar, kimilerinde halkn çeitli fikir ve inançlar ve millî deerler dile getirilmitir.
Peki, TDK atasözlerimizin bu farkl yönlerini kuatan bir bakla görebilmi mi, güzel bir tarifini bize verebilmi mi?
TDK Lügatlerinden Türlü Türlü Atasözü Tarifleri
TDK 1945 ylnda çkartt Türkçe Sözlük’te “atasözü”nü öyle tarif etmi:
“Az kelime ile anlatlm ve halka mal olmu hikmetli söz.”
Fena bir tarif saylmaz fakat bir kusuru var: “Az kelime ile anlatlm...” sözü, bellisiz bir vasf veya art bildiriyor. Öyle ya, sadece iki kelimeden ibaret atasözleri olduu gibi 10 – 15 kelimeyle kurulmu olanlar da vardr:
Vakit nakittir.
Da bana harman yapma, savurursun yel için; sel önüne deirmen yapma, öütürsün sel için.
***
TDK’nin 1948’de bastrd Edebiyat ve Söz Sanat Terimleri Sözlüü çok tuhaf bir tarif yapm. Bu kitaba göre “atalar sözü” tabirinden unu anlamalymz:
“fade sanatlarna bürünmü eski söz...”
Demek “eski söz” ha? Bu vasflandrma ile neyi kastediyorlar, “eskiden kullanlan fakat günümüzde unutulmu olan söz”leri mi?
Böyle atasözü olur mu? Onu bir yana koyalm.
Peki, “ifade sanatlarna bürünmü” olan ne kadar “eski söz” varsa hepsi atasözü mü oluyor? O takdirde bütün divan airlerinin her msrasn birer atasözü yaptnz demektir.
Kitab hazrlayanlar böylesine eksik ve yanl bir tarifle nasl yetindiler acaba? Hadi bu güdük ve abidik gubidik tarifi kendilerine yaktrdlar diyelim; peki, bunu atalarmza, onlarn güzel sözlerine ve milletimize nasl layk görebildiler?
***
TDK, 1972 baskl Dilbilgisi Terimleri Sözlüü’nde, atasözünü 1948’deki – ne idii belirsiz, kadük ve güdük – tariften nispeten kurtarm görünüyor:
“Eski kuaklarn denemelerinden kalma yol gösterici, akl verici yarg ve öüt...”
***
Atasözünü 1948 model o anlalmaz tarifinden 1972’de çekip çkaran TDK, atalarn “yol gösterici, akl verici yarg”larn bir güzel kartrp öütür ve hepsini “öüt” kalbna doldurur. Evet, onun 1974 model Yazn Terimleri Sözlüü’ndeki atasözü tarifi 72 modelin bile gerisine düer:
“Atalarn uzun denemelerine dayanan yarglarn öüt olarak kurallatran özsöz.”
***
1978’in Halkbilim Terimleri Sözlüü’ndeki atasözü tarifiyse bu sefer “öüt” kalbndan tamamen çkp baka ekillere girer:
“Halkn, doal ve toplumsal olaylarla ilgili kantlarn belirleyen özlü, ksa, geleneksel halk anlatm.”
(TDK bu sözlükleri nternet’teki Büyük Türkçe Sözlük’e aktarrken sürekli hatalar yapyor: Buradaki “kantlarn” kelimesi aslnda “kanlarn” olacak...)
***
Atasözlerimiz TDK sahnelerinde klktan kla sokulmakta, sireti ve surat sürekli deitirilmektedir. Fakat – TDK’nin hakkn yemeyelim – atasözleri arada srada siretine az çok uygun bir surete kavumaktadr. Nitekim 2003’te çkan Gramer Terimleri Sözlüü’nde TDK’nin “atasözü” tarifi epey olgunlam görünüyor:
“Anonim özellik tayan, atalardan kald kabul edilen ve toplumun yüzyllar boyunca geçirdii gözlem ve denemelerden, ortak düünce, tutum ve davranlaryla dünya görüünden oluan, genel kural niteliindeki ksa, özlü, kalplam söz.”
(Aslnda burada ifade kusuru var: “Deneme= tecrübe” geçirilir fakat “gözlem= müahede” geçirilmez; yaplr, edilir.)
Gene tuhaftr ki bu uzun ve detayl tarifte atasözlerinin “öüt verici” olduundan hiç bahsedilmemi...
***
Görüldüü gibi, atasözlerinin hepsinin öüt vermediini TDK’nin kendisi de daha evvel birçok yerde ifade etmitir. Ne var ki i Güncel Türkçe Sözlük’e gelince – karakolda doru söyler, mahkemede aar misali – ifadeyi tekrar bozmutur.
Zihni mi bulanyor acaba? Hâlbuki halkmzn TDK ile irtibata geçtii birinci adres Güncel Türkçe Sözlük’tür. Yani TDK tarafndan “Türkçenin en güvenilir, en gelimi ve en güncel sözlüü, 1945’ten beri yaymlanan Türk Dil Kurumu Türkçe Sözlük’ünün Genel A'daki sürümü...” diye överek tantt lügat... Bu lügatin “Türkçenin en güvenilir” lügati olduundan bendeniz emin deilim. Çünkü “atasözü” nedir, ne deildir; doru dürüst tarif edemiyor...
TDK, Güncel Türkçe Sözlük’ü hakknda unu da söylüyor: “Türkçe Sözlük dilimizde yaanan gelimelere bal olarak sürekli güncellenmektedir. u anda sözlükte 121.509 anlam bulunmaktadr...”
TDK’ye derim ki:
– Sen asrlardan beri kullandmz – “atasözü” gibi – kelimeler için yaptn izahlar önce tek tek ve adamakll bir gözden geçir. Gözünde, sözünde ve özünde ne hatalar varm; iyi bak da gör... Lügatinde 120 bin mana olduunu söylüyorsun; onda kaç bin manaszlk ve itinaszlk bulunduunu da gör ve onlar da iyi hesap et.
TDK – brakalm “atasözü” gibi çok mühim bir tabiri – bütün kelimeler için “efrâdn câmi, ayârn mâni” tarifler yapmak zorundadr.
Eer Türkçenin resmî lügatini hazrlama vazifesi ondaysa...
***
Bakn, resmen böyle bir mesuliyeti olmayan D. Mehmet Doan Bey “atasözü” için ne güzel bir tarif yapm:
“Uzun gözlem ve tecrübelerden sonra varlm hükümleri hikmetli tarzda ksa olarak ifade eden, eskilerden kalma söz, atalar sözü, eskiler sözü, darbmesel.”
Kubbealt Misalli Büyük Türkçe Sözlük’ün “atasözü” tarifi de güzel: “Bir düünceyi, gerçek ve hikmeti veciz ekilde anlatan, atalardan bugüne gelmi ve halka mal olmu ksa söz, darbmesel.”
Dil Dernei kendi Türkçe Sözlük’ünde TDK’nin Güncel Türkçe Sözlük’ündeki atasözü tarifini tekrarlam ama “öüt verici nitelikte” ksmn çkarp onun yerine “özlü” demeyi seçmi ve TDK’nin bir puan önüne geçmi:
“Uzun deneme ve gözlemlere dayanarak ksaca söylenmi ve halka mal olmu özlü söz, °darbmesel.”
***
TDK’nin “atasözü” faslnda yalpa vuran bu zikzakl tarifleri benim kafam çok yordu.
Bu satrlar okuyana atasözleri hakknda diyeceim sözün özü u:
Levnî’nin “Tut atalar sözün...” tavsiyesini dinle, eyvallah.
Fakat TDK’nin “atasözü” faslnda bekleme, yallah!..
Yazar: C.Yakup Þimþek |
10-11-11 |
||
|
E mail: c.yakup_simsek@dogrulus.com Yazar Hakknda Bilgi ve Dier Yazlar |
Tweet | ||
 |
 |
||
| Alaettin Emre YAPAR | |||
Net Tahlil |
Tarih : 14-11-11 | ||
Temelsiz dil anlayýþýnýn neticelerinden biri ve daha fazlasý olarak gördüðüm bu tutarsýz hali ayan beyan ortaya koymuþsunuz. Teþekkürler |
|||
