Halep, 12 Aralýk 2016'da Rus ve Ýran destekli Esed ordusu tarafýndan düþürülmüþtü. Üzüntümüz hadsizdi. 30 Kasým 2024'te geri alýndý.
| Kategori : TÂRÝH / TÂRÝHÝN ARA SOKAKLARI | Okunma Says: 3686 |
Cemal Paa, iki yaveri Nusret ve Süreyya beyler, Tiflis Büyükelçimiz Ahmet Muhtar Beyin konutunda akam birlikte yemek yiyorlard. Yemekten sonra, gecenin karanlnda, Ahmet Muhtar Beyin Tiflis’teki ÇEKA (sonradan KGB diye bildiimiz Rus Gizli Polis Tekilat) karargahna çok yakn bir yerdeki konutundan çktlar..
Tam Yovkodsfoki Soka’nn bana geldiklerinde, önce bir el silah sesi patlad. Cemal Paa, Nusret ve Süreyya Beylerin önünde giden bir itfaiye neferi yere yuvarland. kinci bir silah sesinde, bir kadn ac ac bard; o da yere kapand. Bu tek tek iki silah sesini müteakip, yaylm ateini andran patlamalar birbirini izledi.
Genç yaver Mülazim Süreyya Bey, ileri atlmak ve Cemal Paa’y korumak istedi, ne var ki hemen kanlar içinde yere serildi; peinden Cemal Paa ile Binba Nusret de o kanl ölüm yolunda yaylm ateine yakaland..
Üçü de pek çok yerinden fena halde vurulmutu, derin yaralar almlard. Bir zamanlarn (1909-1911) Adana Valisi, ttihat ve Terakki Partisi’nin üç liderinden birisi olarak Osmanl Devleti’nin en tepesindeki insan, IV. Ordu kumandan Cemal Paa ile Süreyya Bey, hemen orackta vefat ettikleri halde, Süreyya Bey hastaneye gidinceye kadar yaad, fakat bir tek kelime bile söyleyemeden gözlerini ebediyen kapatt..
Tiflis’te vurulan eski Adana Valisi Cemal Paa’nn Erzurum’daki mezarn ziyarette, içimde kopan frtnalar ve millet olarak yeryüzünde ne olduumuz, nereden geldiimiz konusunda yaptm tarih muhasebesini hiçbir zaman unutamadm.
Adana’da çocuklar, eski valilerden Cemal Paa adn sk sk duyarak büyür: Cemal Paa mahallesi, Cemal Paa köprüsü, Cemal Paa dolmular. Adanallardan kaç kii bilir onun hayat hikayesini? Ben kitaplarda karlatkça daha yakndan ilgilendim, yllarca hakknda bilgi topladm, onu tanmaya çaltm.
te Erzurum’da, Karskap ehitlii’ndeki mezar bandayz. Üniversiteden arkadam, birlikte gelmeye zor ikna ettiim Halim var yanmda, üniversite örenciler de çok ilgisiz.
CEMAL PAA’NIN HIZLI YÜKSELCemal Paa’ya dair merakm, eski Adana valisi oluuyla uyand, Osmanl Devleti’ni içinden sarsp, daha sonra yok olua giden yklnn zeminini hazrlayan mahut ttihat ve Terakki Cemiyeti’nin üç liderinden biri oluunu fark ediimle de geliti.
1889’da Selanik’te masonluk tekilatndan tantklar Talat Paa ve arkadalar tarafndan kurulan ttihat ve Terakki Cemiyeti'ne girdi; cemiyetin askeri kanadnn örgütlenmesi ve Sultan Abdülhamit aleyhine istibdat yaygaralaryla taht faaliyetlerini yürütme görevlerini üstlendi. Bu gizli görevi yürütürken, 1905'te binba oldu ve Rumeli Demiryollar müfettiliine getirildi. Bu görevi srasnda ordu kurmay heyetine atand, ttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Rumeli'de örgütlenmesinde böylece daha etkin rol oynad; cemiyetin bölük ad verilen yerel birimlerini oluturdu. Burada Binba Ali Fethi Okyar ve Kolaas Mustafa Kemal ile birlikte çalt.
1908 yl, Cemal Paa’nn ttihat ve Terakki Cemiyeti’nde hzla yükseldii dönem oldu. kinci Merutiyet 'in ilannn ardndan, Selanik'teki ttihat ve Terakki Cemiyeti genel merkezi tarafndan stanbul'a gönderilen 10 kiilik temsil heyetinde yer ald ve ardndan da cemiyetin genel merkez üyeliine seçildi.
Ayn yl kaymakamla (yarbay) yükseltilerek Anadolu'ya gönderilen Heyet-i slahiye üyeliine atand. Bu srada 31 Mart Olay'nn (13 Nisan 1909) çkmas üzerine, stanbul'a dönerek, Selanik’ten olay bastrmaya gelen Hareket Ordusu'na Yeilköy'de katld. Abdülhamit’in tahttan indirilmesinin sorumlularndand.
Adana valisi olarak Adana’ya gelen Cemal Paa’nn ksa özgeçmii böyleydi. Ziya Paa kadar ünlü deildi, stanbul’dan gelen yeni vali Cemal Paa; edebiyattan, sanattan ve felsefeden de hiç anlamazd. Dönemin Adana ayan, eraf ve aydnlar, onu kompleksli, kaprisli, ters, inatç, sert ama içi bo buldular. Bir tespit daha: Fransz hayranyd. Abdülhamit dümanl, slam dümanl ve körü körüne Bat hayranlyla öne çkyordu kuandan.
ADANA VALS: CEMAL PAA
31 Mart Olay'nn bastrlmasndan sonra skyönetim ilan edildi ve ayaklanmaclarn önderleri Divan- Harp'te yarglanarak ölüm cezasna çarptrldlar. Muhalefet hareketi önemli kayplara urad.
31 Mart Olay'nda en önemli gelime, Meclis-i Umumi Milli ad altnda birlikte toplanan Heyet-i Mebusan ve Heyet-i Ayan'n 27 Nisan 1909'da Sultan Abdülhamid'in tahttan indirilmesini, yerine V. Mehmet Reat'n geçirilmesini kararlatrmasyd. Cemal Paa’yla birlikte Enver ve Talat paalarn ykc çalmalar etkisini sonunda göstermiti; Sultan Abdülhamit tahttan indirildi. Padiaha tahttan indirildiini bildirmek için saraya gelen heyette Ermeni Aram, Yahudi Emanuel Karasu’nun bulunmas, ttihat ve Terakki Cemiyeti’nin vatan hainleriyle ibirlii içinde olduklarn gösteriyordu.
Yllarca Müslümanlar öldürmekten çekinmeyen Bulgar, Srp, Yunan ve Ermeni çetelerini affedip liderleriyle sarma dola resimler çektirmi olan ttihatçlarn sözkonusu politikalar, bu çeteleri siyasi görülerinden döndürmeye yetmemiti. Aksine Ermeniler bata olmak üzere gayri Müslim etnik gruplar ttihatç iktidarn ülkede oluturduu kaos ortamn frsat bilip ii daha da ileriye götürmeye çaltlar. Sultan Abdülhamit’in yasaklamasna ramen Merutiyet döneminde silah ithalatnn serbest braklmas üzerine, Ermeni çeteleri, en modern silah ve bombalarla donatld; Türkiye’ye girmeleri yasaklanan komitac Rus Ermenileri ülkeye girip faaliyetlere baladlar.
Bu ortamda stanbul’daki 31 Mart Olay’ndan bir gün sonra, 14 Nisan 1909 günü Adana Ermeni Bapiskoposu Mouchegh (Mueg) büyük devletlerin dikkatini çekmek ve Türkiye’den bir Ermeni devleti koparabilmek için daha önceden silahlandrd binlerce Ermeni’yi harekete geçirdi. Adana, Tarsus ve bölgedeki bütün Ermeniler, 14 Nisan günü ayaklandlar; Müslüman mahallelerine, evlere saldrdlar. htiyar, kadn, çocuk ve hasta demeden önlerine gelenleri öldürdüler, ortal kan ve ate içinde braktlar. Müslüman halk ehri boaltmaya balad. Adanallar bu olay “Kaç! Kaç..” olarak anarlar. Hazrlksz olan asker ve polis kuvvetlerinin müdahalelerine ramen Adanallar, yuvalarn, canlarn ve namuslarn müdafaa amacyla karlk vermek zorunda kald. Sonuçta, 1850 ehide karlk, 17 bin Ermeni öldürüldü. Durumun aleyhlerine döndüünü gören Piskopos Mueg Msr’n skenderiye ehrine kaçarak cann kurtard. Olay, Ermenilerin marifetiyle Avrupa basnna “barbarlk” olarak yansd.
Adana, Sis (Kozan), Cebel-i Bereket ve ç-il sancaklarndan oluan Adana Vilayeti'nde, 1909 itibariyle 60.000 Ermeni, 15.000 Rum, 25.000 Arap, 450.000 nüfus bulunduu Cemal Paa'nn kaytlarnda geçer. ngiliz kaynaklarna göre Adana Vilayeti'ndeki nüfusu 75.000 Ermeni, 290.000 Müslüman; Osmanl kaytlarna göre 57.686 Ermeni, 341.903 Müslüman bulunduu eklinde bilgiler vardr.
Adana, Antep, Mara ve çevresine bir kontrol sahas oluturarak Akdeniz'e inmek, buradan Orta Dou'ya sarkmak amac Fransz, ngiliz ve Ruslarn bölgeyle yakn ilgilerinde yara girmelerine neden olmaktayd. Ermeni komiteleri Anadolu'yu kan gölüne döndüren eylemlerine ramen, Batllarn müdahalesini alamamlar, yeni bir ümitle Çukurova'y hedef edinmilerdi. Ermeni komiteleri 1905 ylnda Paris'te yaptklar bir kongrede Kilikya'nn istiklali için müdahale yönünde karar bile almlard.
Tanak ve Hnçak komiteleri üzerinde etkisini arttran Adana Gregoryen Ermeni Piskoposu Mueg Efendi Dörtyol'daki Ermenilerden Bedros kumandasnda üç yüzü akn Postall adyla gerilla kuvveti oluturdu. Amerika ve Rusya'da eitilmi Ermeni fedailerinden subaylar tayin ederek silahl eitimlerini salad. 1908 Merutiyeti'nin silah tama serbestiyetinden yararlanan komiteciler Kbrs, Beyrut ve zmir'den gizlice silah getirirlerken, Mueg Efendi "l895'in her Ermenisi için bir Türk" söylemiyle intikam alnmasn, "bir ceketi olan onu satp silah almaldr" vaazyla da Ermenileri silahlanmaya tevik ediyor, köy köy dolaarak satt silahlardan önemli bir kâr salyordu. Olaylar öncesi yalnz Dörtyol'da 50.000 silahl Ermeni fedaisinin bulunmas, Türklere yönelik imha plann açklamaktayd.
Akam balayan çatmalar 14 Nisan 1909 Çaramba günü Adana merkez ile Hamidiye kasabasna, Erzin'e, 15 Nisan'da Hasanbeyli'ye, Ocakl'ya, 17 Nisan'da Nacarl, Bahçe, Osmaniye, ve Payas'a sçrad. Zeytun, Haçn, Sis ve dier merkezlerdeki Ermeniler önlerine çkan Türkleri katlederek Dörtyol'daki isyana katldlar. Bu srada çatmalar Tarsus ve Mersin taraflarna sirayet etmeye balad. stanbul'daki olayn aknln hemen atlatamayan Hükümet'in sevkettii askeri kuvvetlerin tamam bölgeye henüz ulamamt ki ngiliz, Fransz, talyan, Alman ve dier sava gemileri 25 Nisan dolaylarnda Mersin ve skenderun'a gelmilerdi. Yerel kuvvetler ve redif taburlarnn devreye girmesiyle bölgede ksmen sükunet salanmt.
syan mahalline gelen sava gemilerinin dengeleyici dalm açk ekilde olaylara yabanc müdahalesini önlemiti. stanbul ve Avrupa basnlarndaki Ermenilerin tarafl yaynlarna karn, Alman filo komutann Avrupa basnna yattrc bilgiler vermesi komitecilerin planlarn alt üst edecekti. Olaylarn yatmasndan sonra d basn ve Meclis-i Mebusun milletvekilleri marifetiyle Ermeniler olaylarda mazlum taraf olduklarn, suçlularn cezalandrlmas gerektiini gündemde tuttular.
Avrupa basnnda yer alan Türkiye aleyhtar Ermeni propagandas karsnda ttihat Terakkiciler telaa dütü; srf Avrupa’ya ho görünmek için Adana’daki Ermeni ayaklanmasnn ileri gelenleri ve hazrlayclarna dokunmayp sadece mazlum Türkleri cezalandrdlar.
1909’da Çukurova'da patlak veren Ermeni ayaklanmasn denetim altna almak üzere Cemal Paa Adana valiliine gönderilmiti. Cemal Paa, hatratnda Adana’da 30, Erzin’de 17 Müslüman’ idam ettiini, buna karlk sadece 1 Ermeni’yi idamla cezalandrdn anlatr. dam edilen 47 Müslüman’n arasnda Adana’nn köklü ve tannm ailelerine mensup gençler olduu gibi çevrede sevilip saylan Bahçe Müftüsü de vard: “Düümde gördüm düümde / Yeil sar banda / Padiahtan emir geldi / Yazl ferman döünde” Bahçeli komularmz vard, komu kadnlardan Cemal Paa’nn ast Müftü’ye yaklan upuzun bir at birkaç kez dinlemitim. Cemal Paa, gerçekte yüzlerce Müslüman’ asmtr; valilii srasnda yapt zulümler ve hakszlklarla mehurdur; Adana’nn eski aileleri, sohbetlerde Cemal Paa’nn zulmünü anlatrd, benim çocukluumda.
1911’de Cemal Paa, Arap airetlerinin çkard ayaklanmalar bastrmak üzere Badat Valilii’ne atand da Adana kurtuldu. Temmuz 1912'de de bu görevinden ayrlarak stanbul'a döndü.
Babali Baskn (23 Ocak 1913) olarak bilinen hükümet darbesinin ardndan ttihatçlar baa geçince, Cemal Paa stanbul muhafzlna getirildi. Bu görevi srasnda ttihat ve Terakki Cemiyeti'ne kar gelien muhalefeti bastrarak partinin yönetimine destek salad. 26 ubat 1914'te Nafia (Bayndrlk), 11 Mart 1914'te Bahriye nazrlklarna atand. Bahriye Nezareti'nde (Denizcilik Bakanl) ve donanmada yeni düzenlemeler yapt.
Fransz yanls olarak bilinen Cemal Paa, Birinci Dünya Sava öncesinde Fransa'nn desteini kazanmak amacyla Fransa'ya gitti. Fransa’da Adana olaylarnda Ermenilere gösterdii hogörüyü referans olarak kulland m acaba? Hala merak edip cevabn ararm bu sorunun..
Fransa’yla siyasal ittifak salayamad, bunun üzerine Alman yanls Enver Paa ve Talat Paa ile birlikte 2 Austos 1914'te yaplan Osmanl - Alman ttifak'n destekledi.
MPARATORLUUN TASFYES
Osmanl Devleti'nin Birinci Dünya Sava'na girmesi üzerine Bahriye Nazrl’nn yan sra kinci Ordu komutan olarak da görevlendirildi. Ksa bir süre sonra da Filistin'deki 4.Ordu Komutanl’na atand ve 1915'te Feriklie (Korgeneral) yükseldi.
Kanal Seferi olarak bilinen, Msr' ngilizlerden almak amacyla düzenlenen savalarda komuta ettii Osmanl güçleri, ar kayplar verince, geri çekilmek zorunda kald. Bunu Filistin Cephesindeki baka yenilgiler izledi. Cemal Paa’nn 12 bin kiilik orduyu Sina Çölü’nden geçirme teebbüsü, baarszlkla ve büyük asker kaybyla tarihe geçen bir çlgnlkt.
Gittikçe kötüleen durumu düzeltmek amacyla Temmuz 1917'de Yldrm Ordular Grubu kurularak 4. Ordu kaldrld. Cemal Paa da göstermelik bir görev olan Suriye ve Bat Arabistan Ordular Genel Komutanlna (Suriye, Filistin, Hicaz, Yemen ve Asir bölgesi komutanl) atand. 1918'de bölgenin denetimi Yldrm Ordular Grubu'na verilince, bu görevden de alnd.
Suriye’de bulunduu dönemde krallar gibi lüks içinde yaad, Arap erafa zulüm yapt.. Münevver Ayal, Suriye’deki zulmünü ac bir üslupla anlatr. Cemal Paa’nn Suriye mezalimi yüzünden Arap milliyetçilii ve Osmanl dümanl yaygnlat. Cemal Paa Suriyeli Müslümanlara kar Suriye’ye tehcir ettii ve ibirlii yapt Çukurova Ermenileri’ni kulland.
Birinci Dünya Sava, Osmanl mparatorluu’nun güneyde Filistin cephesinin çözülmesi, batda da müttefik Bulgaristan'n yenilmesi ile birdenbire sona erdi. Alt asrlk Osmanl mparatorluu yklyordu; ülke ngiliz, Fransz ve talyanlar tarafndan igal edildi. stanbul'da ttihat ve Terakki hükümeti düürüldü. Ülkeyi iyi tanyanlar, düürülen hükümet üyelerinin sonlarnn hiç de iyi olmayacan tahmin edebilirlerdi: 1-2 Kasm 1918 gecesi Cemal Paa, Enver Paa ve Talat Paa ile birlikte bir Alman denizaltsyla Odessa'ya, oradan da Berlin'e gitti. Tam bu dönemde stanbul'daki skyönetim mahkemesince (Âliye Divan- Harb-i Örfi), Osmanl'da yaayan Arap unsurlarnn isyanna sebep olmak suçundan gyabnda önce ordudan atlmasna, sonra da idamna karar verildi (5 Temmuz 1919).
Bu insanlar, Enver, Talat ve Cemal paalar, bir ehirden ötekine, Berlin’den Münih’e, Münih’ten Paris’e, Paris’ten Bakû’ye, Bakû’den Buhara’ya, Kâbil’e, Moskova’ya, Roma’ya sürekli bir trafik halindedirler. Bu trafik nedir? Bu bir araytr, yenilginin, ezikliin verdii strabn her gün yedi kat yerin dibine soktuu bu insanlar bir eyi aramaktadrlar. Tasfiyesinde kullanldklar Osmanl’y m? Hiç olmayan ahsiyetlerini mi? Kullanldktan sonra frlatlp atlma durumu gerçekten zordur. Saddam da, Kaddafi de sonun yaklatn gördüklerinde Bat’y Haçl Seferi düzenlemekle suçlamlard..
Yurt dnda aray içindeki Cemal Paa ngilizlere kar mücadele eden Afgan ordusunun modernletirilmesi için Afganistan'a gitti. Boleviklerin siyaset deiiklii sonucu Tiflis'e geçti. Burada bir süre Enver Paa ile bir grup ttihatçnn Rusya ve tüm Asya'daki Türkleri antiemperyalist ve Turanc amaçlar etrafnda birletirmeye yönelik etkinliklerine katld. Anadolu'daki Kurtulu Sava'nn önderleriyle iliki kurdu.
21 Temmuz 1922'de, Türkiye'ye dönme hazrlklar içindeyken Tiflis'te Karakin Lalayan ve Sergo Vartanyan adl iki terörist Ermeni komitac tarafndan ehit edildi.1 Kim vurdurdu? Rusya’daki Müslümanlar kkrtmalarndan rahatsz olan Ruslar m? Afganistan’daki ve Hindistan’daki (bugünkü Pakistan) Müslümanlar kkrtmalarn fark eden ngilizler mi? Sava suçlusu olarak yarglanmalarndan korkan Almanlar m? Hayal krklna urayan Ermeniler mi? Ankara’ya döndüklerinde rakip olacaklarn düünen iktidardakiler m? Hala çözülebilmi deil..
Dou cephesi komutan Kazm Karabekir Paa, Cemal Paa’nn cenazesiyle ilgilendi, Ankara’yla gerekli yazmay yapt, izin çkard. Cemal Paa’nn kardei Kemal (Douluolu) Tiflis’e gitti ve cenazeleri Erzurum’a getirdi.
28 Eylül 1922 günü, Cemal Paa ve yaverleri, Kars Kaps’nda merhum Hafz Hakk Paa’nn kabri yannda sade bir merasimle defnedildi.
YENLENEN BR DUYGU
Erzurum’da, Karskap ehitlii’ndeki Cemal Paa’nn mezar banda tüm bu gerçekleri düündüm. çimde frtnalar koptu. Büyük ac çektim..
Tarihçiler, hiçbir zaman Cemal Paa’nn adn temize çkaramayacaklar. Koca koca üniversiteler ne kadar profesör seferber ederse etsin, o romantik anlatmlar, onun tarihteki rolünü ve milletimiz aleyhine yaptklarn hiçbir zaman deitiremeyecekler.
Cemal Paa, 1908 - 1918 döneminde ttihat ve Terakki Cemiyeti'nin önde gelen yöneticilerindendi. Özellikle “Üç Paalar ktidar” olarak da bilinen 1913 - 1918 arasnda Osmanl Devleti'nin iç ve d siyasetinin belirlenmesinde önemli rol oynad. Birinci Dünya Sava'nda en önemli cephenin, Sina Cephesi’nin komutan olarak görev yapt. Bundan dolay devleti savaa sokmann, yenilginin ve ttihat ve Terakki Cemiyeti yönetiminin birinci dereceden sorumlularndan sayld.
Talat Paa, Enver Paa ve Cemal Paa.. O dönemin dünya gücü olan ngiltere, Fransa, Almanya ve Rusya tarafndan Osmanl mparatorluu’nu tasfiyede kullanlm bu tarihi ahsiyetler iyi bilinmeden, yakn tarihimizi anlamamz mümkün deildir.
Cemal Paa’nn mezar banda hissettiklerimi, daha sonra Saddam Hüseyin idam edilirken de hissettim, Kaddafi öldürülünce de.. Bu duyguya katlanmak ne kadar zor..
Yaznn kaynana ulamak için tklaynz.
1 lahi Mustafa Hoca, u güzel yazya bu souk du oldu mu? Hem "Abdülhamit dümanl, slam dümanl ve körü körüne Bat hayranlyla öne çkyordu kuandan." diyeceksiniz hem de "ehit edildi" diyeceksiniz... "slâm düman"ndan "ehit" olur mu? "Öldürüldü" demek bu durumda acaip kaçmamal. (Dorulu)
Yazar: Mustafa Yürekli |
07-01-12 |
||
| E mail: haber7.com. | Tweet | ||
 |
 |
||
