Halep, 12 Aralýk 2016'da Rus ve Ýran destekli Esed ordusu tarafýndan düþürülmüþtü. Üzüntümüz hadsizdi. 30 Kasým 2024'te geri alýndý.
| Kategori : / DÝL KALESÝ | Okunma Says: 3153 |
Türkçedeki Arapça ve Farsça asll binlerce kelimeyi her ne pahasna olursa olsun unutturmaya azmetmi olan TDK “müzmin” kelimesini unutacak deildi elbette.
Türkçede en az üç dört asrdan beri kullanlan bu kelimeyi Kaamûs- Türkî öyle izah etmi:
"eskimi, üstünden zaman geçmi, eskimekle yerlemi hastalk.”
Kök ve kuvveti “zaman”a dayanan “müzmin” sfat, ölüme terk edildii 1930’lardan bu yana geçen üç çeyrek asrlk zamana da dayand. Eski toprak, karsna TDK ve resmî otorite tarafndan zorla çkarlan ve aslnda yerlerde sürünen “süreen” zavallsna yenilmedi. Ne var ki Avrupal rakibi olan “chronique → kronik” karsnda gerilemeye balad.
Yazk ki TDK bu maçta “müzmin”e kar yalnzca “süreen”i deil “kronik”i de destekliyor. “Müzmin” kelimesi TDK’nin ve devletin desteini alan rakiplerine kar tek bana ayakta ve hayatta kalmaya çalyor...
u anda TDK’nin gözünde “müzmin” kelimesi bir üvey evlat...
Lügatlerinde bu kelimeye nasl bir yeri layk gördüüne bakarsak ne gözle baktn da anlarz.
“Müzmin”i Terk Et, “Süreen”i Beenmezsen “Kronik” Dersin
TDK’nin nternetten hizmete sunduu Büyük Türkçe Sözlük’te “müzmin” maddesi öyle geçmektedir:
müzmin Ar. muzmin sf. tp Süreen: “Genç kadnlara bakmak, bu adamda müzmin bir illetti.” -R. N. Güntekin.
Dört asrlk anl anl “müzmin” kelimemiz bundan ibaretmi: süreen...
(Bu açklamann altnda, Güncel Türkçe Sözlük’ten alndna dair bir kayt var. Kelimeyi dorudan Güncel Türkçe Sözlük’ten aradnzda“müzmin”in yine “süreen” diye açklandn, örnek cümlenin ise farkl olduunu görüyorsunuz: “Müzmin suskunluklarn ardndan müthi açk sözlülükler gelebilir.” - R. Erduran)
“Müzmin” kelimesinin tek bir kelime (süreen) ile açklanm olmasndaki hikmet u:
TDK’ye göre “müzmin” artk terk edilmeli, kafalara “süreen” zerk edilmeli...
Güncel Türkçe Sözlük’ün “müzmin” hakkndaki bu açklamasyla Türkçe Sözlük’ün 2005 tarihli 10. basksndaki izah arasnda büyük fark var.Türkçe Sözlük’ün 2005 tarihli 10. basksndaki “müzmin” maddesi aynen u ekilde:
müzmin sf. Ar. muzmin 1. Uzun zamandan beri süren, uzun süreli olan (hastalk), süreen, iyilemez, kalc, kronik: “…kadncazn müzmin romatizmas vard.” -H. Taner. 2. Ne kadar sürecei belli olmakszn sürüp giden: “Genç kadnlara bakmak, bu adamda müzmin bir illetti.” –R. N. Güntekin.
Görüldüü gibi, 2005 baskl Türkçe Sözlük’te “müzmin” maddesi için hem izah [Uzun zamandan beri süren, uzun süreli olan (hastalk)] hem de“süreen” hariç, üç tane müteradif kelime (iyilemez, kalc, kronik) var…
Birkaç sene sonra TDK'li cerrahlar bu "müzmin"i ar bir ameliyata alm; o izahtan geriye yalnz “süreen” kalm...
Büyük Türkçe Sözlük ile Güncel Türkçe Sözlük’ün “süreen” kelimesi için yapt açklama ise öyle:
süreen sf. 1. Ne kadar sürecei belli olmakszn sürüp giden, müzmin, kronik: Süreen bir anlamazlk. 2. tp Uzun zamandan beri süren, uzun süreli olan (hastalk), müzmin, kronik, akut karl: Süreen bir hastalk.
(Aslnda “Ne kadar sürecei belli olmakszn sürüp giden” eklindeki izah eksik ve yanltr: “Ne kadar sürecei belli olmakszn sürüp giden” her eye Türkçede “müzmin” denmez. Bu ibareye “…istenmeyen, hoa gitmeyen…” yolunda bir kayt eklenmelidir. Çünkü “müzmin” sfat “istenen, hoa giden” bir hâl için kullanlmaz. Meselâ “müzmin zenginlik, müzmin mutluluk…” diye bir ey olmaz.)
Anlalan o ki TDK “müzmin” kelimesini örenmek isteyenlere adres olarak “süreen” kelimesini veriyor. “Git, evvela ‘süreen’i ören.” diyor. Peki, acaba nternetteki tdk.org.tr adresinden veya Türkçe Sözlük’ten “müzmin” kelimesine bakan kaç kii “Bir de u ‘süreen’e bakalm; belki orada farkl bir açklama vardr..." diyerek dier sayfalara bakar?..
Vatanda, “müzmin”in manas olarak karsna çkan “süreen” kelimesiyle yetinip iine bakacaktr.
Ya çocuklar, talebeler?.. Ortaya çkan zorluu onlar yenebilecekler mi?..
TDK lügati “müzmin” hastalndan kurtulamazsa zor...
“Müzmin”imiz “Kronik” Kadar Olamad m?
TDK’nin “müzmin”e hakszlk ettii bir baka yer de “kronik” maddesidir. TDK “süreen” sözünde olduu gibi “kronik” kelimesinin izahnda da çeitlilik ve zenginlik sergilemitir. Nitekim Büyük Türkçe Sözlük ile Güncel Türkçe Sözlük bu kelime için unlar kaydetmi:
kronik, -i Fr. chronique 1. Olaylarn birbiri ardnca sra ile yazld tarih, vakayiname. 2. sf. tp Süreen: Kronik astm. Kronik bronit. 3. sf. mec. Uzun süredir bir çözüm getirilmemi: Kronik isizlik.
Burada da görüldüü gibi, “kronik”in 2. manas tbbi bir sfat olan ve TDK’nin “müzmin” yerine kabul ettii “süreen” kelimesiyle ifade edilmi.
Mademki TDK “müzmin” sözünü “kronik, süreen” manasna gelen kelimelerimizden biri olarak sayyor, o hâlde Büyük Türkçe Sözlük ile Güncel Türkçe Sözlük’teki “kronik” izahlarnda kullanmaya niçin lüzum görmemi?.. Aslnda Türkçe Sözlük’ün 2005 tarihli 10. basksnda ikinci mana için “müzmin” denmiti; Güncel Türkçe Sözlük’teyse “müzmin” kaldrlp yerine “süreen” kelimesi konmu.
Yani?
Yanisi u: Ey vatanda! “müzmin”i unutmaya, yerine de “süreen” veya “kronik” demeye bala...
“Süreen” için iki, “kronik” için üç tane mana veren Büyük Türkçe Sözlük ile Güncel Türkçe Sözlük, sra “müzmin”e gelince bir kelimecik açklamayla yetinmi. Ayn hâl “müzmin”den türeyen “müzminleme, müzminlemek, müzminletirme, müzminletirmek” fiillerinde de var: TDK bu kelimeleri de srasyla “süreenleme, süreenlemek, süreenletirme, süreenletirmek” eklinde, her biri birer kelimecikten ibaret karlklarla geçitirivermi. Burada da yapmak istedii ey, dikkatleri “müzmin”den “süreen”e çekmek… Fakat “süreenleme, süreenlemek, süreenletirme, süreenletirmek” kelimelerini “müzminleme, müzminlemek, müzminletirme, müzminletirmek” eklinde birer kelimecikten ibaret karlklarla geçitirmeye gönlü raz olmam ve bunlarn her biri için üçer beer kelimelik açklamalar yapm.
(TDK “müzmin bekâr” ile “müzminlik” kelimelerine “süreen bekâr, süreen erden” ile “süreenlik” gibi karlklar bulamad m, yoksa onlar da yolda m?..)
TDK acaba niçin “müzmin” kelimesini hor görüyor?
“Süreen” ve “kronik” için teferruatl, kalafatl, atafatl tarifler; buna karlk “müzmin” için minnack, basit, clz bir açklama… Bunun sebebi “müzmin”i gittikçe unutturup yerine “süreen”i ikame etmek mi? Eer maksat buysa TDK’nin en müzmin hastal henüz geçmemi demektir: Asrlk kelimeleri Türkçeden atp yerine kendi imal ettii birtakm sözleri koymak, mevcut bir lisann altn oymak...
“Süreen” Aslnda Ne Demek?
“Süreen” kelimesi TDK tarafndan açmaza düürülen, yad ellere sürülen, rotas döndürülen, baka bir ruhta ete kemie büründürülen zavall kelimelerden…
Dîvânu Lugâti’t-Türk (1074), Redhouse (1882), Kaamûs- Türkî (1900), mlâ Lûgati (1928) Resimli Türkçe Kaamûs (1937); Tarama Sözlüü, Türk Lehçeleri Sözlüü ve Gagauz Türkçesinin Sözlüü’nde “süreen” diye bir kelime yok...
TDK'nin Türkiye Türkçesi Azlar Sözlüü'ndeki kayda göre Anadolu azlarnda ise iki ayr “süreen” var, fakat onlar da tamamen farkl manalara geliyor:
1. Birinci “süreen” kelimesi çel’e bal Mut ve köylerinden derlenmi:“Danaburnu da denilen toprak içinde yaayp bitki köklerini keserek zarar veren bir çeit böcek.” manasnda… (fadede noktalama hatas da var: “denilen” kelimesinden sonra virgül olmalyd. Aksi hâlde “danaburnu”nu hiç bilmeyen biri, onu “bir çeit toprak” zannedebilir. Böyle dikkatsizlikler TDK için ne kadar ho görülebilir?)
2. kinci “süreen” kelimesi ise Elaz’da tespit edilmi olup “Dere ve rmaklarn çok akntl yerleri.” demekmi.
Netice olarak, 1928’deki yaz dilimizde; imdiki Azeri, Bakurt, Kazak, Krgz, Özbek, Tatar, Türkmen, Gagauz ve Uygur Türkçelerinde “süreen” diye bir kelime yok; Türkiye Türkçesinde baz azlarda tespit edilen “süreen”in ise “müzmin” ile hiçbir alakas bulunmuyor. Bu kelimeye ilk olarak “müzmin” karl 1935 ylnda TDK tarafndan hazrlanan Osmanlcadan Türkçeye Cep Klavuzu’nda verildi.
Aslnda, TDK 1935 ylnda çkartt Cep Klavuzu’nda “süreen”e iki ayr mana yüklemiti: 1. Pâydar 2. Müzmin… Bunlardan “pâydar” her nedense sonralar kaldrlm. Yalnzca “müzmin”i bile tayamayan zavall “süreen” her ikisini birden nasl srtlanacakt?..
TDK’nin 1945’te çkartt Türkçe Sözlük’te de “müzmin” kelimesi “süreen” ile karland ve bu izah anlay bugüne kadar sürdürüldü.
Peki, “süreen” kelimesine “müzmin” manas niçin verildi? Niçin olacak, “müzmin” unutulsun, yerine de “süreen” tutulsun diye… Çünkü bu “müzmin” kelimesinin Arapça asll olmak gibi affedilmez bir suçu (!) vard…
TDK “müzmin”i ortadan kaldrabildi mi? Hayr… Ortadan kaldramaynca lügatteki yerini daraltyor…
Hadi “müzmin” kelimesi tamamen unutulup yerini “süreen”e terk etti, hatta “müzmin bekâr” terkibi bile “süreen bekâr, süreen erden”e döndü diyelim; Türkçemize bunun ne faydas olacak, söyler misiniz? Meselâ, “müzmin” kelimesi, kendisine ait olan manalar tayamaz oldu da “süreen” onun imdadna m yetiti?.. Yahut “müzmin” yerine “süreen” dersek daha m kolay anlalr?..
Acaba TDK “müzmin” kelimesinin eskimi olduunu mu kabul ediyor? Bunu anlamak için Güncel Türkçe Sözlük’ün “müzmin” maddesine tekrar baktk. Gördük ki birçok kelimenin yanna düülmü olan “esk.” kayd “müzmin”de yok. Demek ki TDK “müzmin” kelimesini – henüz – eski bulmuyor. Nitekim Su Ürünleri Terimleri Sözlüü’nde de Veteriner Hekimlii Terimleri Sözlüü’nde de “kronik” kelimesinin açklamasnda “müzmin” kelimesi geçiyor. Türkçe Sözlük’ün 2005 tarihli 10. basksnda ve Güncel Türkçe Sözlük’te “müzmin” maddesinden sonra “müzmin bekâr, müzminleme, müzminlemek, müzminletirme, müzminletirmek, müzminlik” kelimeleri de madde ba olarak yerini alm.
Ama arkasnda TDK ve devlet destei olmayan “müzmin” her an “esk.” damgasn yiyebilir…
Bir baka mesele de “müzmin” kelimesinin Türkçe Sözlük’te, Büyük Türkçe Sözlük ile Güncel Türkçe Sözlük’te asl telaffuzunun yanl gösterilmesidir. Arapçadaki “mim” harfi ince okunan bir sesi gösterir. Bu sebeple “muzmin” eklinde (“u” ile) deil “müzmin” biçiminde (“ü” ile) yazlmaldr. Ferit Develliolu’nun Osmanlca – Türkçe Ansiklopedik Lûgat’inde de bu kelimenin Latin harfleriyle imlas “müzmin” eklindedir.
TDK, “müzmin”e madden ve manen, zmnen ve alenen hakszlk yapyor. (Hakszln hiçbir çeidi kabul edilemez; kelimeye yaplan da…) O kelimenin Türkçede konuula konuula, yazla yazla kazand manalar elinden alnp baka bir kelimeye veriliyor. (Bu tür yer deitirmelerde kafalarn ne kadar kart ve karaca da apayr bir mesele… Bu meseleyi psikologlar ve sosyologlar aratrmaldr.)
TDK aslnda yalnz “müzmin”e deil, “süreen”e de hakszlk yapmtr. Çünkü bir taraftan “süreen”in srtna belki tayamayaca bir mana yüklenmi; öbür yandan asl manalar ikinci plana atlmtr.
Bu arada Franszca (Yunan asll) “kronik”in tuzu kuru… Olan hep bizimkilere…
TDK’den beklenen, gerek “müzmin”e gerek “süreen”e yapt hakszla son vermesidir.
Bu da “müzmin”i asl tahtna göndermekle ve “süreen”i öz yurduna (rmana, toprana) geri döndürmekle mümkündür…
Yazar: C. Yakup ÞÝMÞEK |
10-11-09 |
||
| E mail: c.yakup_simsek@hotmail.com | Tweet | ||
 |
 |
||
