Halep, 12 Aralýk 2016'da Rus ve Ýran destekli Esed ordusu tarafýndan düþürülmüþtü. Üzüntümüz hadsizdi. 30 Kasým 2024'te geri alýndý.
| Kategori : / DÝL KALESÝ | Okunma Says: 3236 |
TDK’nin Üçüz Çocuklar: zdüüm, zdüümü, z düümü
Son günlerde u “izdüüm” kelimesini skça duymaya baladm.
Kafama takld.
“zdüüm” nerden geliyordu, neyin nesi, kimin fesiydi?
TDK sözlüklerinde bu söz hakknda neler vard?
Aldm feneri, u herkesin lakrtsn ettii “izdüüm”ün izine dütüm…
Vay dümez olaydm!..
Niye mi? Ben yalnzca bir kelimenin peindeyken karma onun klnda en az üç tane söz çkt:
1. izdüüm
2. izdüümü
3. iz düümü.
Evet, TDK’miz gecesini gündüzüne katp üretmi, birbirine benzer üç kelime türetmiti.
(Aslnda dördüncüsünü de yapabilirdi: iz düüm. Demek ki bunca i güç arasnda onu unutmu.)
imdi ben bunlarn hangisinin peine dütüm?.. Cevap: Açmaza dütüm.
TDK’nin sözlüklerinde hepsine ayr ayr fener tuttum; meer üçü de ayn manaya geliyormu.
Kelimelerin mlas Neden Deitiriliyor?
Peki, bir kelimenin TDK imla klavuzlarnda, sözlüklerinde acaba neden üç ayr imlas (izdüüm / izdüümü / iz düümü gibi) olur?..
Bir kelimenin bir doru ekli yok mu? Bu ekil, yldan yla deiir mi?
ki-üç farkl imlaya sahip olmu olan kelime sadece “iz düümü” deil… mlas çeitlilik gösteren daha belki yüzlerce kelime var. Hele birleik kelimeler ve düzeltme iaretli kelimeler… TDK’nin imla klavuzlar bu bakmdan incelenmeye deer. Baka bir zaman bunu da yapmay düünüyorum. Aslnda TDK’miz imlasn deitirdii kelimelerin bir listesini lütfedip imla klavuzlarna eklese veya internet sayfalarnda istifademize sunsa ne iyi olurdu!
TDK’nin imla klavuzlarna baktm. 1985 baskl MLÂ KILAVUZU’nda “iz düümü” ve “iz düümlü” kelimeleri var. 1996-2005 yllarnda geçerli olan MLÂ KILAVUZU’nda “iz düümlü, iz düümsel, iz düümü, izdüüren” sözleri mevcut… 2005’te yenilenip deitirilmi YAZIM KILAVUZU’nda da “iz düümlü, iz düümsel, iz düümü, izdüüren” kelimeleri bulunmakta… TDK’mizin 1960’l ve 1970’li yllara ait sözlüklerinde en çok tercih ettii ekil: izdüüm.
TDK’miz lego mu oynuyor acaba?.. (O da hakl; çünkü lego hakikaten elenceli bir oyundur: Yaptr, tekrar ayr, sonuna bir ey ekle vs…)
Acaba “izdüüm” eski TDK’mizin tercihi de “iz düümü” yenisininki mi? Tam öyle deil galiba. Çünkü “izdüüm” imlas, mesela 1963 tarihli Orta Öretim Terimleri Klavuzu’nda (yani eski TDK zamannda) da 2000 tarihli Matematik Terimleri Sözlüü’nde (yani yeni TDK devrinde) de vard. Kelimenin isim tamlamas yapsnda, fakat bitiik yazlan (izdüümü) yine 1963’lü Orta Öretim Terimleri Klavuzu’nda geçiyordu; ayr yazlan ekli (iz düümü) de yeni TDK devrinde çok kullanlyordu.
(TDK’lilere sual: “z düümü”nü isim tamlamas kalbnda imal ettiniz; peki u “izdüüm”ün kalb ne ola? TDK’nin hangi dil bilgisi kitabnda bunun cevab var?)
Türkçede Ne Zamandan Beri “zdüüm” Var?
1901’in KAMUS-I TÜRKÎ’sinde olmayan “izdüüm”ü 1928’in mlâ Lûgati’nde de bulamyoruz.
O tarihlerden evvelki Türkçemizde “iz” vard, “dümek” de vard; ama “iz düüm” diye bir kelime yoktu. “Olmayan kelime nasl var oldu?” diye soranlar olacaktr. Cevap basit: “Olmayan kelime, imal edildi.” Yani bu “izdüüm” kelimesi Türkçenin “yapma, suni” kelimelerinden… (Türkçemiz sahip olduu “yapma, suni” kelimeler says bakmndan dünya ampiyonudur.)
Peki, Türkçede o yllardan evvel “izdüüm” yerine ne kullanlyordu? Cevap: “irtisam” veya “mürtesem”… KUBBEALTI’nn nerettii MSALL BÜYÜK TÜRKÇE SÖZLÜK’ün “irtisam” maddesinde iki misal var:
“Fakat sathlarn garip irtisamlar, nâgehânî inkisarlar, burasn aaçlardan ziyade süslüyor.” (H. Ziya UAKLIGL) “Bütün sahil, en ufak hutut- ekâline kadar bir kat’iyyet-i irtisamla aksediyordu.” (Mehmed Rauf)
emseddin Sâmî’nin KAMUS-I TÜRKÎ’sinde “irtisam” maddesi açklanrken hendese (geometri) tabirleri olarak irtisâm- sathî, irtisâm- ufkî ve irtisâm- amûdî sözleri de geçer. Hakikaten iyi bir lügatçi olan emseddin Sâmî, 1905 baskl KAMUS-I FRANSEVÎ’sinde “projeksiyon” kelimesini izah ederken o günkü “irtisam”n, bugünkü “izdüüm”ün geometri “terim”i olarak salam bir tarifini de yapmtr: “Bir cismin kavâid-i hendesiyyeye tatbîkan bir sathn üzerine tasvîri; resim, irtisâm.” (Bir de TDK’mizin Güncel Türkçe Sözlük’teki tarifine bakalm: “z düümü düzlemi denilen bir düzlem üzerinde, baz geometri kurallarna uyularak bir cismin gösterilmesi, irtisam, mürtesem.” emseddin Sâmî’nin tarifi hem daha ksa hem de – bana göre – daha açk…)
OXFORD’un AN ENGLISH-TURKISH DICTIONARY sözlüü, 1968 basksnda bile “projection” kelimesini “izdüüm”le deil “irtisam”la karlamtr.
Dr. Nevnihal BAYAR’n hazrlad AÇIKLAMALI YEN KELMELER SÖZLÜÜ’nden örendiimize göre “iz düümü” tabirinin geçtii ilk kaynak, Atatürk’ün yazd Geometri kitabdr. (Kitabn kendisine bakma imkânm olmad; dolaysyla Atatürk’ün, “izdüüm, iz düüm, izdüümü, iz düümü” ekillerinden hangisini tercih ettiini bilmiyorum.)
TDK 1941 ylndan itibaren bu kelimeyi kullanmaktadr.
TDK’nin 1941’de çkartt TÜRKÇE TERMLER CEP KILAVUZU’nda matematik “terim”leri olarak üç kelime geçiyor: 1. izdüel (irtisamî yerine) 2. izdüüm (irtisam yerine) 3. izdüürmek (irtisam ettirmek yerine) (NOT: Ayn sayfada gözüme çarpan “izomeri, izomerili, izomerisel” kelimelerinin de Türkçe olduunu bilmiyordum. Onlar da “izdüüm” ve benzerleri gibi “iz” kökünden mi yapld acaba?)
Toparlayalm: 1940’lardan evvelki yllarda Türkçemizde “izdüüm” kelimesi yoktu.
Tabii, “iz düümlü” de yoktu, “izdüüren, izdüüreç, izdüel” de… “z düümsel” ise zaten asla olamazd. Hele “özeksel izdüüm, kout izdüüm, dikey izdüüm, toparsal izdüüm, altuzaya izdüüm” – kulanz trmaladm için kusura bakmayn - gibi sözleri bilen, anlayan, kullanan veya iiten… Mümkün mü? Bu acayip eyler TDK’nin çok sonralar matematik “terim”leri olarak imal edip piyasaya sürdüü lakrtlard.
TDK, Bunlar Neden Yapt?
Bu satrlar okuyanlar, “TDK bunlar nerden ve niçin çkaryor acaba?..” diyebilir. Ah bilseydim!..
Fakat unu biliyorum ki, TDK ilk kurulduunda Arapça asll bütün sözleri Türkçeden koparp atmak istemiti. “rtisam, teressüm” kelimeleri de Arapça asllyd; onlar unutturmak için de yerlerine “izdüüm” çkarlmt.
“rtisam, teressüm” deyince aklma “ressam, resmî, resmiyet, resmen” kelimeleri de geldi. TDK bunlara da “öz Türkçe” karlklar bulmu muydu? Çünkü bunlar da “irtisam, teressüm” gibi Arapça asllyd; üstelik ayn kökten geliyordu: resim > resm > rsm. Evet, TDK daha 1935’te “resim, resmî, resmiyet, resmen” kelimelerine de “öz Türkçe” karlklar bulmutu.
TDK’nin Ölü Doan Kelimeleri
1935’in ilk aylarnda (O zamanki ad T. D. A. K. yani Türk Dili Aratrma Kurumu idi.) TDK tarafndan hazrlanp bastrlan OSMANLICADAN TÜRKÇEYE CEP KILAVUZU’na göre ite o karlklar:
Resm = 1. (Tasvir anlamna) Resim, snay; 2. (Bilvasta vergi anlamna) baç; 3. (Usul ve âdet anlamna) Törü
Resmî = ulual
Resmiyet = uluallk
Resmen = ulualca
(Bunlarn hiçbiri tutmad; hepsi ölü dodu. Tabii ki “resim” hariç… Onu TDK çkarmad, o zaten vard.)
Ayn klavuzda “irtisam etmek” sözüne de bulunmu karlklar vard: “snaylanmak, resmi dümek”. (TDK, mademki “irtisam etmek” karlnda “snaylanmak” demi; o hâlde “irtisam” yerine “snaylam” da diyebilirmi.)
Demek ki “izdüüm”ü henüz bulamamlard.
“Ressam”n Öz Türkçesini Bulamamlar
Bulamadklar dier ey de “ressam”n “öz Türkçe” karl idi. Ne olmutu; yel yeperek yelken kürek, ipi sap olmayan kelimeler uydurmaya çalrken gözden mi kaçrmlard?
TDK “tasvir” manasndaki “resim” için “snay” diye bir kelime yaptysa “ressam” için neden “snayc” dememi? Hatta “snayman” da diyebilirdi. Böylece Avrupaî haval bir kelimemiz daha olurdu. (Ben eminim ki TDK heyetleri "ressam”a da karlk bulmak için kendilerini çok zorlamlardr. N’eylersiniz, “uydurmak” da kolay bir i deil…)
(Sevgili TDK’ciim!.. Serinde o sevda küllenmediyse, “Öz Türkçe” akna u “ressam” kovmak için bir sözcük bulalm!” diyorsan biz ne güne duruyoruz? imdiii, “snay” tutturamadmza göre “snayc” da olmaz… Baka bir ey bulmal... Hmmm… Tamam, buldum: “çizmen”… Ne o, beenemediniz mi? O hâlde “çizinçmen” olsun. Buram buram Cep Klavuzu koktu vallahi!..
“Bunlar Türkçenin yapsna uymaz.” m dedin? Neden uymayacakm? Benim bulduklarmn seninkilerden ne fark var ki: çizelge, çizem, çizemsel, çizenek, çizge, çizit? Evet, bunlardan nesi eksik? Neyse, ele güne kar tartmayalm.)
“rtisam” “zdüüm” Yaptk da Ne Oldu?
Aklma taklan bir baka sual de u: TDK acaba “irtisam” bitirerek, yerine de “izdüüm”ü getirerek bize ne kazandrm oldu? “zdüüm” hiç çkarlmayp yerine hâlâ “irtisam” kullanlyor olsayd bunun ne zararn görürdük? Mesela matematik, geometri, fizik, istatistik, jeoloji vs. derslerindeki o bahis daha m zor anlalacakt? Adn “izdüüm” olarak deitirince o mevzular daha açk ve kolay bir hâle mi geldi?
Bu suallere kim, hangi pedagojik, sosyolojik veya psikolojik temele, ciddi aratrmaya dayanarak cevap verebilir?
- Ama “irtisam” Arapça... Çocuklar onu zor anlard…
- Ama öz Türkçesini bulmak varken niye Arapçasnda srar edecektik ki?
- Canm, olan olmu, ölen ölmü bir kere, neyi tartmak istiyorsun?
Hayr, hayr… Yukardaki gibi, vasat zekâ mahsulü, kalplam ve ezber cümlelere karnm tok…
TDK’nin “zdüüm” Yetersizlii
TDK’mizin kelime imalat yapmasna, imal ettii kelimelerin yap ve imlasn deitirmesine altk, bu huyunu kanksadk. Fakat, hiç olmazsa kendi çkard kelimelere doru, anlalr, hatasz, salam ve tatminkâr açklamalar yapabilseydi!..
Türk Dil Kurumu’nun resmî internet sitesinde hizmete sunmu olduu sözlüklerde “izdüüm” ve “iz düümü” kelimelerine baktm. Maalesef, TDK’miz bu sözlerin açklamasnda acemi ve yetersiz… Acemilik ve yanllarn aada izah edeceim. Evvela, “iz düümü”nün yazlmam manas üzerinde duralm.
(Bu hususta TDK’mize fazla yüklenmeyelim; çünkü KUBBEALTI’nn ve D. Mehmet Doan’n sözlükleri de bu bakmdan yetersiz… Onlarda da “iz düümü”nün yalnzca “terim” manalarn bulabiliyoruz.)
öyle ki: Artk “izdüüm” veya “iz düümü” kelimeleri bir “terim”den ibaret deildir; “terim” manalarnn yaylp genilemesi ile “iz düümü” artk günlük dilin bir parças hâline gelmitir. Dolaysyla da günlük dildeki manas tespit edilip sözlüklere eklenmelidir.
TDK Büyük Türkçe Sözlük’te karmza 9 tane farkl “izdüüm” maddesi çkyor. Büyük Türkçe Sözlük linkiyle ulatmz 9 ayr “terimler sözlüü”nde TDK “izdüüm” için “terim” olarak mana vermi. (1. Bilgisayar Terimleri Karlklar Klavuzu 2. Ekonometri Terimleri Karlklar Sözlüü 3. Fizik Terimleri Sözlüü 4. Gösterim Sanatlar Terimleri Sözlüü 5. statistik Terimleri Sözlüü 6. Matematik Terimleri Sözlüü 7. Orta Öretim Terimleri Klavuzu 8. Uygulaym Terimleri Sözlüü 9. Yerbilim Terimleri Sözlüü)
Güncel Türkçe Sözlük’te “iz düümü”nün günlük dildeki manas yok…
Günlük Dilimizde “z düümü”
Tekrar edelim ki, “izdüüm” günlük hayatta çok kullanlyor. Herkes isabetli kullanamasa da bu kelime gittikçe hayatmzdaki yerini geniletiyor. Medya organlarnda da bu kelimenin skça kullanldn duyuyor, görüyoruz.
Önce Doan Hzlan’dan birkaç cümle aktaralm:
1. Hiç kukusuz bunlar izlerken, insan öesinin de izdüümünü dikkatli bir okur fark eder.
2. Gördüü sanrlar gerçeklerin, yaadklarnn, hayallerinin izdüümü müdür?
3. Müziin izdüümü her an kendini hissettirir onun eserlerinde.
4. Yurtdna giden, orada çalan, yaayan bir yazarn romanlar, sanrm birçok kiinin ortak yaamndan izdüümler tayor.
Aadaki cümleler de internet sayfalarndan tespit edilmi sözler… Her biri günlük hayatn bir parças:
1. Bütün hayat olaanüstü bir tutkunun izdüümü gibidir.
2. Badat’ta ortaya çkan, hvânü’s-Safâ adl bir düünce akmnda hermetik felsefenin izdüümleri olduu belirtiliyor.
3. Müzikler de onun gibi o anda yaadklarnn izdüümü dizideki…
4. Ama son birkaç yldr yaadklarnn izdüümü müydü artk bilinmez…
5. Jara, yaadklarnn izdüümünü bu müzikte bulmutur.
6. Fethi Naci'nin, onu konu ettii deerli incelemesinde belirttii gibi, edebiyat hayatn, yaadklarnn bir izdüümü olarak farkl…
7. Hayatmzda izdüümü eksik olmayan kelime…
8. Yaanan tüm olaylarn ruh salmz üzerinde bir izdüümü olmaktadr.
9. 1950 - 2000 yllar arasnda yaananlarn bir izdüümü…
Yukardaki misallere dikkat edersek “izdüüm”ün günlük dildeki manalarn öyle ifade edebiliriz:
1. iz, eser, tesir
2. görüntü, resim, fotoraf
3. aksetme, yank
(Örneklerden de anlald gibi, vatandalar kelimeyi TDK’nin u anda benimsedii imla ile yazmyorlar. Ayrca, imla dediimiz ey kimsenin umurunda da deil…Niye acaba?.. Bu meselede TDK kendisini de bir hesaba çekmelidir.)
Büyük Türkçe Sözlük’te “zdüüm” Hatalar
TDK’nin tertip, imla ve noktalama yanllar, açklama ve ibare kusurlar on-line sözlüklerinin âdeta “olmazsa olmaz”… Büyük Türkçe Sözlük’te “izdüüm” kelimesini aradmzda karmza çkan açklamalar içinde tam sekiz (8) tane hata var.
(Dizgi ve imla hatalarn ho gördük diyelim; koca TDK’nin kelime açklarken ve cümle kurarken gösterdii acemilik ve acziyete ne demeli?..)
te bu hatalar:
BSTS / Fizik Terimleri Sözlüü 1983: Belirli bir uzam bilgisel (geometrik) yolla, uzayn bir noktasna ya da maktalarn bir kümesine, bir dorunun ya da bir yüzeyin bir noktasn ya ida noktalarn bir kümesini karlk getirme ilemi.
(Bu kadar hatal bir cümleyi tam ve doru anlayabilmek nerdeyse imkânsz…)
1. hata: maktalarn > (dorusu) noktalarn (Türkçede “makta” diye bir kelime de var ve en az dört mana tayor; ama TDK’nin burada kastettii kelime “makta” deil “nokta”…)
2. hata: ida > (dorusu) da
BSTS / Gösterim Sanatlar Terimleri Sözlüü 1983: 1. Bir k kaynandan çkan nlar yoluyla aygta sürülen diyapotifizin görüntüleme eylemi. 2 -Bu yolla oluan görüntü.
3. hata: “Diyapotifizin” deil “diyapozitifin” olacaktr.
4. hata: “…diyapozitifin… görüntüleme” olmaz; “diyapozitifin… görüntülenmesi” olmaldr. Eer “görüntüleme” ekli doruysa o takdirde “diyapozitifin” kelimesini “diyapozitifi” diye kullanmamz lazmdr.
5. hata: “Bir k kaynandan çkan nlar yoluyla” sözü, “sürülen” ve “görüntüleme” fiilimsilerinden hangisinin zarf? Yukardaki tarif cümlesine göre “sürülen”in zarf oluyor. Peki “diyapozitifin aygta sürülmesi bir k kaynandan çkan nlar yoluyla” m oluyor? Elbette hayr… Diyapozitif, yani effaf resim, görüntüleme cihazna elle veya bir aletle sürülür. O hâlde “bir k kaynandan çkan nlar yoluyla” sözü, “sürülen”in deil “görüntüleme”nin zarf olmaldr. Bu sebeple de tarif cümlesi u iki ifadeden biri olmalyd:
a) Aygta sürülen diyapozitifin, bir k kaynandan çkan nlar yoluyla görüntülenmesi eylemi.
b) Aygta sürülen diyapozitifi, bir k kaynandan çkan nlar yoluyla görüntüleme eylemi.
6. hata: Birinci maddede rakamdan sonra nokta konmu; ikinci maddede ise ksa çizgi getirilmi. kincisinde de nokta olmalyd.
BSTS / Yerbilim Terimleri Sözlüü 1971: Kristal cisimlerinin, kristal fiziksel özelliklerini (yüzeyler, kenarlar, kuak bantlar, optik özelliklerle biçim ilikileri), bir düzlem üzerine yanstma.
7. hata: cisimlerinin > (dorusu) cisimlerin
BSTS / Matematik Terimleri Sözlüü 1983:
8. hata: Bu sözlükte “izdüüreç” kelimesi açklanrken bunun e manals olarak “altuzaya izdüüm” denmi. Ayn tarifte “izdüüreç”in ngilizce karlnn “projector” olduu kayd düülmü. “Projektör” yahut “projeksiyon cihaz” bir aletin addr. Hâlbuki “altuzaya izdüüm” bir alet ad olamaz; ancak “izdüüm”ün bir türü olabilir. Ya Matematik Terimleri Sözlüü’nü hazrlayanlar (Adnan Çoker, Timur Karaçay vd.) hata etmiler veya oradan bilgisayara aktaranlar… Her ne olursa olsun, netice deimiyor; çünkü milyonlarca kii TDK’nin sözlüklerine internet yoluyla ulayor…
TDK’nin yalnzca bir (1) sayfasnda tam sekiz (8) yanl…
Bata TDK’liler olmak üzere hiç kimse bana kzmasn; ben gördüümün yalancsym…
Sözlüklerin hatâsn bulmak hatâ mdr;
Söz meydannda bunca yanlmak revâ mdr?..
Ender deil ki görmeyelim ey müessese!..
Yanllarn, kifâyetinin “i r t i s â m”dr…
(Vezin: mef’ûlü / fâ’ilâtü / mefâ’îlü / fâ’ilün)
Yazar: C.Yakup ÞÝMÞEK |
14-02-10 |
||
| E mail: Mail Adresi Yok | Tweet | ||
 |
 |
||
