Halep, 12 Aralýk 2016'da Rus ve Ýran destekli Esed ordusu tarafýndan düþürülmüþtü. Üzüntümüz hadsizdi. 30 Kasým 2024'te geri alýndý.
| Kategori : / HUKUK HÝKÂYELERÝ | Okunma Says: 942 |
Her hukuk sisteminin âdil olma ölçüsü kendi konseptinde tayin edilir. Hâkimler, hukuk kaidelerini tatbik ediyor mu, yoksa taraf tutuyor veya rüvetle mi karar veriyor? Buna baklr.
Tâliban’n iktidar tekrar ele almas, piyasadaki eriat münakaalarn tazeledi. Gerçi Afganistan’da evvelden de ksmen de olsa er’î hukuk tatbik ediliyordu. Deien, iktidardr. eriat olarak lanse edilen ey veya insanlarn kafasndaki eriat tasavvuru, sakal ve peçe mecburiyeti, kesilen kafalar, kollar; bask altna alnan kadnlara dair birkaç slogandan öteye geçmiyor. “eriat, kadn dümandr; acmasz cezalar tatbik eder!”
Nitekim ngiliz tarihçi James L. Baldwin diyor ki: “eriat hakiki manada tatbik edilmi olsa, bunlarn hiçbirisi söylenemez. Her hukuk sisteminin âdil olma ölçüsü kendi konseptinde tayin edilir. Hâkimler, hukuk kaidelerini tatbik ediyor mu, yoksa taraf tutuyor veya rüvetle mi karar veriyor? Buna baklr.” Osmanl gibi zaten eriatn cari olduu yerlerde, zaman zaman asilerin kulland “eriat isteriz” slogan, aslnda “adalet isteriz” demektir.
“eriata kar deilim!”
Bundan 40 küsur sene evvel bir CHP milletvekili konumasnda, “Ben eriata karym” sözünü sarf etmiti. O zaman Gümühane milletvekili olan eski diyanet reisi Lütfü Doan Hoca da buna cevap verirken, “Burada bir zuhul olsa gerek. Zira eriat, din demektir. nanmasa bile bir insan dine nasl kar olabilir? Allah’a, peygambere ve ahirete inanmak eriattr. Namaz klmak, zekât vermek eriattr. Yalan söylememek, hrszlk yapmamak eriattr” deyince, o milletvekili “Yok yok, ben eriata kar deilim” demek mecburiyetinde hissetmiti.
eriat (procede), Arapçada insan su kaynana götüren yol demektir. Din ile eriat ayn manadadr. Bununla beraber din mefhumu biraz daha genitir. Kur’ân- kerimde bu kelime sk geçer. Nuh, brahim, Musa, sa ve Muhammed aleyhimüsselâmn eriatlara sahip olduu beyan edilir.
Tabir olarak eriat, bir peygambere tâbi olanlarn, inanmas, yapmas ve kaçnmas lazm gelen hususlarn tamamn ifade eder. Bugün pek kullanlmayan teri (yasama) ve âri (kanun koyucu); buna mukabil sk kullanlan meru kelimeleri hep ayn köktendir. Yani meru, “eriata uygun” demektir.
Demek ki Musevi eriat vardr, sevi eriat vardr, Müslüman eriat vardr. Arl sebebiyle Garp’ta tenkit edilen slâm eriatndaki hükümlerin fazlas, bugün Hristiyanlarn okuduu mukaddes kitapta da mevcuttur.
man-Amel-Ahlak
eriat, iman, amel ve ahlak olmak üzere üç ksma ayrlr. eriatn baz hükümleri insan ile Allah; bazlar ise insan ile cemiyet arasndaki münasebetleri tanzim eder. Birincisine iman ve ibadet; ikincisine hukuk ve ahlak girer. nsanlarn bugün eriattan anladklar, slâm dininin hukukî hükümleridir. Bütün dinler insann her ann tanzim eder. Dolaysyla hepsi hukuki hükümler getirir. Bunlara uymak, inanmak, ibadet etmek gibi dinidir.
eriat, Allah ve peygamberinin koyduu hükümlere dayanr. Ama bunlar tespit ve tefsir edip, stilize kaide hâline dönütüren âlimlerdir. Bu da, eriatn her zaman ve zemine adapte olabilmesine imkân veren bir elastikiyet demektir. eriatn kayna olan âyet ve hadisler deimez; ama bunlarn beerî tefsirleri deiebilir. Müctehid, yeni bir ictihad yapabilir. Hukuku tatbik makamndaki kii, bu müçtehitlerden zamana ve zemine en elverili olann seçebilir ve böylece eriata uyulmu olur.
eriatn hukuki hükümleri, hem uhrevi, hem de dünyevi müeyyide ihtiva eder. eriata uyan, hem hukuka uymu; hem sevap kazanm olur. Buna mukabil, eriata uymayan hem günahkârdr; hem de ceza, geçersizlik gibi dünyevi müeyyide ile kar karya gelir. te aslnda eriata kar çkanlarn kastettii bu ksmdr. Ama din, bir bütündür. man, parçalanma kabul etmez.
Kestii parmak
Bu dinî hava, insanlarn hukuk kaidelerine daha bir titizlikle ve gönül rzasyla uymalarnda kuvvetli rol oynar. Halk arasnda ilahî kanunlar için “eriatn kestii parmak acmaz!” sözüne mukabil, beerî kanunlar için “Hükûmet yasa üç gün sürer” sözleri mehurdur.
Ulema ve tüccarn, her zaman eriatn yannda yer almasnn aklc bir sebebi vardr. eriat, idarecilerin güçlerini kötüye kullanmalarnn önüne geçmek üzere gönderilmitir. Onlarn otoritesini tahdit eder. Bunlar hiçbir merci kaldramaz, deitiremez. Hak ve hürriyetler, bizzat teminat altna alnm; ferdi münasebetler net bir ekilde tanzim edilmitir.
Modern demokrasilerde, seçimle gelen hükûmetler, eriatla idare olunan memleketlerdeki hükümdarlardan çok daha geni salahiyetlere sahiptir. Diledii kanunu çkarabilir. An’anelerle eli kolu bal olan, hele etraf eriatla kuatlm Müslüman hükümdarlarn böyle bir imkân yoktur.
Hazret-i Ebu Bekr’den, Osmanl saltanatnn yklna kadar, her meselede, eriatn referanslar aratrlm ve mesele fetvaya balanmadkça icraata geçilmemitir. Osmanl Devleti, bütün aksamyla hukuk sistemi olarak eriatn tatbikinin son numunesi saylr.
Nimet, külfet mukabilidir
Devletler hukuku, çevre hukuku, kadn haklar, çocuk haklar, hayvan haklar gibi hususlarda dünyada ilk defa derli toplu hükümler koyan eriat olmutur.
Kadlar, tam müstakildir; hükümdar bunlara emir veremez. “Kral hata yapmaz” prensibini eriat kabul etmez; hükümdar, icraatlarndan hukuken mesuldür. Fetih ve ganimet için savamay, anlamalar bozmay yasaklar; esirlere iyi muameleyi emreder. Halktan alnacak vergiler ve nispetleri bellidir. Zenginlerin, servetlerinin muayyen bir ksmn fakirlere vermesi mecburidir. Kanun önünde, hür ile kölenin, Müslüman ile gayrimüslimin, erkek ile kadnn, idareci ile halkn fark yoktur.
slâm ülkesi vatanda gayrimüslimler, ahs, aile ve miras gibi ahval-i ahsiye davalarn kendi mahkemelerine götürebilir; burada kendi eriatlar tatbik edilir. slâm eriat, gayrimüslimlere inanç ve ibadet hürriyeti yannda, bu imkân da vermitir ki, bugün modern devletlerde bile bu nadirdir.
Gayrimüslimler, er’î düzeninde kendi hayatlarn hür bir ekilde yaar. Müslümana yasak olduu hâlde, bunlar içki içebilir; domuz eti yiyebilir; imal edebilir, alp satabilir. Ama Müslüman olduunu deklare eden kiiden eriat ahsiyetli davranmasn bekler. Dinin emir ve yasaklarnn alenen ihlaline göz yummaz. Ama bütün hukuk sistemleri gibi, da vuran hareketleri mevzu edindii için, insanlarn evinde ne yaptn da aratrmaz.
er’î hükümler “Nimet, külfet mukabilidir” prensibine göre konulmutur. Bir takm sosyal sebeplerden dolay bir erkein dört kadnla evlenmesine müsaade edilmitir; ama bunun için ar artlar aranm ve tek kadnla evlilik tavsiye edilmitir. Bu sebeple Müslüman memleketlerde birden fazla kadnla evlenen erkek says fevkalade azdr.
eriat, kadn hukuki ehliyet cihetinden erkek ile ayn statüde görür. Kadn kendi servetini diledii gibi sarf etme hakkna sahiptir. Kadna hiçbir maddi ve sosyal mükellefiyet yüklenmedii hâlde, miras olarak erkek kardeinin yars kadar hisse verilmitir. Bunun dnda mirasta erkein gerisinde deildir. Zengin bile olsa evlendii zaman kendisine kocas sosyal statüsüne göre bakmak zorundadr. Ayn suçu ileyen erkek veya kadn ayn cezay alr.
eriat ve Örfî Hukuk
eriat, ibadetler, aile hukuku, muameleler ve cezalar olmak üzere dört ksmdr. Ferdî ciheti ar basan aile, miras, haklar ve akitlerde etrafl hükümler getirmitir. Ancak sosyal ciheti ar basan anayasa, idare, maliye, ceza hukuku gibi sahalarda çok az hüküm getirmitir. Bilerek brakt boluklar, zamana ve zemine göre beeri iradenin doldurmasn istemitir. Bu da Osmanllarda örfi hukuk denilen sahay dourmutur.
Dolaysyla bir slâm devletinde hukukun bir ksm eriat, büyük bir ksm da eriata aykr olmamak kaydyla beerî iradenin koyduu kanunlardan meydana gelir. Mesela eriat, 9 tane suç tespit etmitir. Bu suçlara da nispeten ar cezalar getirmitir. Ama bunlarn gerçeklemesi için de çok teferruatl artlar aramtr. Öyle ki bu cezalarn tatbiki âdeta imkânszdr. Bu sebeple tarih boyunca bu cezalar neredeyse hiç tatbik edilmemitir.
Mesela zina suçundan dolay ceza verebilmek için, 4 hür, Müslüman ve âdil erkein, suçlular sürmedandaki kalem veya knndaki klç gibi görmesi, bunu mahkemede beyan etmesi ve suçun infaznda da hazr bulunmas lazmdr. Bu ise suçun herkesin önünde yapldn gösterir ki muhaldir. Cezalar, peki öyleyse neden konulmutur? eriatn maksad cezalandrmak deil, suçun ilenmesini önlemektir. Korkutucu cezalar cemiyeti korumak için vardr. eriatn arad artlar gerçeklememise, bu suça mahkeme beerî kanuna göre ceza verir.
eriat, ölüm cezasn çok nadir hâllere inhisar ettirmi ve tatbikini fevkalade zorlatrmtr. En ehemmiyetsiz suça bile ölüm cezas tatbik eden ngilizler, Hindistan’ igal ettiinde, eriatn ceza hükümlerini hafif bulmutu. Bugün Müslümanlarn yaad baz beldelerdeki Selefi (Vehhabi) tarz dayak ve talama gibi cezalar, göz boyamaya matuftur ve hakikatte eriata hiç de uygun deildir.
Yazar: Ekrem Buðra Ekinci |
25-08-21 |
||
| E mail: turkiyegazetesi.com.tr | Tweet | ||
 |
 |
||
