Lugâte göre apartman kelimesi, Lâtince appartimentum’dan dönüerek geliyormu. Hisselenmek, paylamak vb mânâlar varm. Bu kavram hisselenmenin sâdece yatay (ufkî) deil, ayn zamanda, u veyâ bu katmanlama seviyesinde dikey (âkulî) bir boyut kazanmasn ifâde ediyor.Kadim dünyâda bu tarz dikey bir yerleim çoklukla resmî ve dînî kürelerde tezâhür etmitir. rtifa meselesi ile iktidâr arasnda dikkat çekici bir râbta olduu çok kolay kavranabilecek bir husustur. lâhî iktidara insan zihninde bir mekân karl bulabilmek için gökkubbe seçilmitir. Gökkubbe, gerek maddî, gerek mânevî olarak insann ölçülerini kat be kat aar. Hem bir irilik, hem de bir yücelik ve bilinmezlie açlan bir aknlk izlenimi verir. Buna dayal olarak mâbedlerde genel olarak bir irtifâ fikri bask bir rol oynamasna armamak gerekir. Mezopotamya, Msr, Grek, Hint, Uzak Asya ve Amerika’lardaki mâbedlerde hep bir irtifâ vurgulanr. Gotik ile balayan modern Bat mimârisinde de bu irilik ve irtifâ fikri çok açk olarak görülebilir. Görsel tesir üzerinden insann ilâhî irâde karsndaki küçüklüü, zavalll ona ezici bir biçimde hissedilir. Yeri gelmiken iâret edelim ki, bunu görece dengeleyen, ezici olmaktan çkaran gelimenin Dou Roma ve Osmanl’da kubbe fikrinin hayâta geçirilmesidir.
Bu ezici tesir, dünyevî iktidarlarn da dikkatinden kaçmamtr. Hanedan târihleri, kendilerini u veyâ bu ekilde ilâhi iktidâra yaknlatrmtr. Mâlûm, Msr’da insanlarn (teb’ann), kendilerini idâre eden firavunlarn Güne tanrs Ra’nn olu olduuna inanmalar mecbûriydi. Msr’n binlerce kilometre uzana düen ve aralarnda hiç bir tarihsel temas bulunmayan Japonya’da imparatorun yine ba tanr olan Güne’in olu olduuna inanlmas rastlant olmasa gerekir. Bizde de, sultanlarn, halifelik üzerinden Zllullah sfat ile anlmas bunun daha dolayl ve yumuak bir yorumu olarak deerlendirilebilir. Saray toplumlar (court society) da, saraylarn belirli bir irtifada yaparak alelâdelii simgeleyen ufkî eksenin dnda konumlandrmlardr. Aslnda dinlerin orijinalitesi ile tarihsellemesi arasndaki farkllamalar irtifa oyunlarnda ortaya çkmtr. Târihin eitsiz ilikileri ister istemez irtifa oyunlarna yansr. Bâz dinler, meselâ Brahmanizm’de olduu üzere daha batan bir kastlama üzerinden irtifalamay ve katmanlamay tabiîletirir.. Ama Budizm bunu reddeder. Semâvî dinler, orijinal olarak eitlikçidir. Ama, tarihselletikleri nispette eitsizlii üreten maddî tarihsel artlarca dönütürülüp, onu merûlatran baskn yorumlarn konusu edilebilmilerdir.
Kapitalist dinamiklerle ileyen modern dünyânn baat çelikilerinden birisi ynlama(merkezîleme), eitlenme ve özgürlüleme arasndaki çelikidir. Kapitalizmin ihtiyaç duyduu kaynaklar ziraatten devirildiini biliyoruz. Ziraatin ekstansif yeniden yaplanmas, ona eklemlenen ormanclk, madencilik gibi faaliyetler üzerinden, toprakta dank olarak yaayan köylüleri mülksüzletirdi ve kentlere yd. Bu ylma ayn zamanda kapitalizme sanayi devrimi sonrasnda ihtiyac olan igücü stoklarn hediye etti.
Kapitalist i ve ilemlerin etkin bir ekilde yürütülmesi için irtifâlar ve düzlüklerle anlatlan, inili çkl bir dünyây zmparalamak gerekiyordu. Eitlik kapitalist bir moral deer olmaktan çok maddî bir zorunluluktu. Eitlik, daha evvel irtifa kazanm olan her eyi yatay çizgiye çekti. Devlet ve din bundan nasibini ald. Devletin büyüsünün çözülmesi, dinlerin sekülerletirilmesi hep bu yataylamann, düzlenmenin fonksiyonudur. Öngörülebilir bir dünyây oluturmak için dünyâ tesviye edilmeliydi. Eitlik tutkusu tam da bunun moral destei olarak geliti. Bu, ayn zamanda kapitalist kontrol için gerekliydi. Ancak eitlediklerinizi (aynlatrabildiklerinizi) kontrol edebilirdiniz. Velhâsl, kapitalizm ynladklarn bir de düzlemek gibi bir çetin ie koyuldu.
Mesele ynlarn nerelerde, nasl yaatlacayd. Yüzbinlerce içi için Roma’nn insulalarn çartracak ekilde bloklar inâ edildi. rtifal binalar, kadim dünyâlarda prestijin konusu iken, modern dünyâda maddî bir mecbûriyetin; daha mühimi konvansiyellemenin konusu oluyordu. Modern insulalarda, hayli gayr insânî artlarda, bireylerin özneliklerini kaybettikleri, belki insan allar olarak târif edilebilecek toplu yaay mekânlar olutu.
Ama kapitalist modern dünyâ, zamân içinde birikimlerini arttrp çevrimlerini garantiye almaya baladktan sonra kendi prestij ölçülerini de inâ etmekten geri durmad. Buradaki prestij kaynaklar artk eskiden olduu üzere ne siyâsal ne de dînî idi. Ekonomi modern dünyânn prestij kaynaklarn belirlemekteydi.
Devam edeceim..
Yaznn kaynana ulamak için tklaynz.
