Halep, 12 Aralýk 2016'da Rus ve Ýran destekli Esed ordusu tarafýndan düþürülmüþtü. Üzüntümüz hadsizdi. 30 Kasým 2024'te geri alýndý.
| Kategori : TÂRÝH / TÂRÝHÝN ARA SOKAKLARI | Okunma Says: 449 |
24 Temmuz 1923’de imzalanan Lozan Antlamas 100’üncü ylna giriyor.
Lozan Antlamas Türkiye’de 100 yldr en çok tartlan, tekrar tekrar konuulan konular arasnda ilk sralarda yer ald. Kimileri antlamann zafer hatta “Türkiye’nin tapu senedi” olduunu savundu; kimileri de Lozan’n tam bir hezimet olduunu iddia etti. Bugün ahit olduumuz siyasi ve sosyal kutuplamann temelinin Lozan üzerinden 1923 Meclisi’nde atldn söylemek abart olmaz.
En bata söyleyelim: Lozan asla bir zafer deildi; hezimet olarak nitelendirmek de doru deil. Türkiye o gün Lozan’ imzalamak, “ac ilac” içmek zorundayd ancak hayat baarszlklarla dolu smet nönü yerine becerikli, tecrübeli, uyank bir temsil ile çok daha fazlas yaplabilirdi.
1923 ylnn ilk aylarnda, Lozan görümeleri devam ederken Meclis’te çok youn tartmalar yaanyordu. Özellikle Musul’un oldubitti ile ngiltere’ye teslimi (ki Cemiyet-i Akvam da ngiltere nüfuzu altndayd) Meclis’te “kinci Grup” olarak adlandrlan vekilleri isyan noktasna getirmiti. Tam bu srada iki vahim olay yaand: Önce hanet-i Vataniye Kanunu’na bir ek yaplarak vekiller tehdit edildi; ardndan, Lozan’a ar muhalefet eden Trabzon Mebusu Ali ükrü Bey suikastla katledildi. te o andan itibaren Lozan üzerine konumak, Lozan’ tartmak mümkün olmad. Üzerindeki tehdit, bask ve propaganda nedeniyle 100 yldr Lozan meselesi aklselim ile konuulamyor.
Lozan, 100 yl önce ülkemizin snrlarn daraltmakla kalmad, fikir ufkumuza, gönül corafyamza da hudut çizdi. Bir teslimiyet antlamasyd ama zafer gibi gösterilerek esarete rza belgesine dönütü. Bu snrlarla Türkiye’nin kabuuna sabilmesi mümkün deildi; içerdeki teslimiyet ruhu Türkiye’ye fikren, ruhen bile ufkun ötesini tahayyül izni vermedi.
Evet, Lozan’ imzalamak zorundaydk lakin bunun bir zoraki antlama, bir malubiyet antlamas olduunu, bunun bize, ülkemize prangalar vurduunu idrak edebilseydik, genç nesillerin ülkelerine ve dünyaya baklar daha farkl olabilir, Türkiye’nin d politikas çok daha farkl ekillenebilirdi.
Lozan’ etraflca ve soukkanllkla konumadan ne geçmii anlamak ne de gelecei tasarlamak mümkün deil. 100’üncü yldönümünün, en azndan Lozan’n konuulmas üzerindeki basky kaldrmas en büyük umudumuz. Tarihi ne kadar yerli yerine koyabilirsek, bugünü ve gelecei de o derece salkl ina ederiz.
LOZAN’A NASIL GELND?
Birinci Dünya Sava’nn artk son aylaryd. ngiltere sava bitirmeden önce Musul ve skenderun’u ele geçirmek istiyordu. Mustafa Kemal komutasndaki 7’nci Ordu Nablus’tan Afrin’e kadar çok büyük zayiat vererek geri çekilmiti. 6’nc Ordu Komutan Ali hsan Paa ise ngilizleri Musul önlerinde durdurmu, direniyordu. Tam o günlerde, Bulgarlar savatan çekilince Franszlar stanbul’a doru ilerlemeye baladlar. stanbul’un, müttefikleri olan Franszlarn eline geçecei kaygsyla ngilizler alelacele atekes masasn kurdular. 30 Ekim 1918’de Birinci Dünya Sava’n bitiren Mondros Mütarekesi imzaland.
Atekesin ardndan tüm taraflarn imzalayaca bir antlama masasnn kurulmas gerekiyordu. Osmanl topraklar üzerinde emelleri olanlar zaten paylam hesaplar yapyorlard: ngiltere, Fransa ve talya’nn 1915’de imzaladklar stanbul ve Londra Antlamalar, ngiltere, Fransa ve Rusya arasnda 1916’da gizlice imzalanan Sykes-Picot Antlamas, St. Jean de Maurienne Antlamas ve Balfour Deklarasyonu ile Osmanl topraklar çok önceden pay edilmiti. imdi bu gizli antlamalara resmiyet kazandrma ve “ark meselesini” çözme zaman gelmiti.
11 Mays 1920’de Sevr Antlamas imzaland ve Osmanl Hükümeti’ne dayatld. Anadolu’nun merkezinde küçük bir Türk devleti dnda Osmanl’nn tüm topraklar yamalanyordu. Osmanl Hükümeti Sevr’i imzalad ancak antlamann Meclis’ten geçmesi gerekiyordu. stanbul’daki Meclis kapanp 23 Nisan’da Ankara’da topland için Sevr Antlamas Meclis’te onaylanmad. Müttefiklerin paylam anlamazlna dümesi de Sevr’i geçersiz kld.
imdi yeni bir antlama yapmak gerekiyordu. Ankara Hükümeti, bir yandan ngilizlerce desteklenen Yunan ordusunu püskürtmek için hazrlk yaparken, bir yandan da talya, Fransa ve ABD’yi (baz imtiyazlar vererek) kendi safna çekmeyi baard. Afganistan ve Hindistan Müslümanlar Ankara’nn maddi ve manevi olarak arkasndayd. Sovyetler Birlii ise, kendisine yakn bir devlet kurulaca umuduyla stiklal Sava’na çok büyük nakdi ve lojistik destek salad. Yalnz kalan ve içerde kriz yaayan ngiltere, Yunanistan’a desteini geri çekmek zorunda kald. 9 Eylül 1922’de Yunan Ordusu’nun yenilmesiyle artk bir antlama yapmann yolu açlmt.
Sevr ile yarm kalan antlama süreci imdi Lozan’la tamamlanacakt. Lozan, tpk Sevr gibi, bir malubiyetin antlamas olacakt. Sevr’den fark, Fransa ve talya ile anlald, Rus ve ABD desteklerinin saland ve Yunanistan da yenildii için daha geni toprak hakknn elde edilmesiydi.
zmir’i kurtarmak kukusuz deerliydi; Musul’u, Halep’i, Selanik’i, Ege Adalar’n ve daha nicesini vermek ise çok acyd.
100’üncü yldönümünde Lozan’a devam edeceiz…
Yazar: Aydýn Ünal |
23-07-23 |
||
| E mail: yenisafak.com | Tweet | ||
 |
 |
||
