Zihnimizdeki Bat kavram umûmiyetle tek parça hâlinde yer alr. Meseleleri daha ziyâde Hilâl-Haç gerilimine oturturuz. Aslnda bu ayrmn paymza düürdüü Dou’nun tek parça olmadn da biliriz. Meselâ bir ran ile aramzdaki farkllklarn, rekâbet ve çatmalar eksenindeki târihsel-tecrübî hâdiseler üzerinden pekalâ farkndayzdr. Ama Bat-Dou karlamalarnda bunlar ihmâl ederiz. Hâlbuki bunu aklda tutup, Bat’nn da tek parça bir Bat olmadn hesâba katmak gerekir. Ho, siyâsal târih bilgilerimizle meselâ Avrupa içinde yaanm savalarn bilgisine de sâhibizdir. Bu da kolayca bir ihmâlin konusu olur; yeter ki Bat-Dou rastlamalar gündeme gelsin. Çok parçal bak ve düünüü brakr, tek parçal baskn düünü ve deerlendirmelere geri döneriz. Fransa ile ngiltere veyâ Almanya ile ngiltere kendi içlerinde çatabilir; ama mesele Dou meselesi hâline gelirse onlar türde bir Bat olarak görürüz. Meseleler jeopolitik eksenin dna çktnda, meselâ jeokültürel olarak deerlendirildiinde bu bak daha da keskinleir.
Bat’nn çoulluu meselesine çarpc bir tespitlerle dikkat çekenlerden birisi de Mâhir Kaynak idi. Merhum Kaynak, Kt’a Avrupas ile Angloamerikan eksen arasnda iflâh olmaz bir kartlk olduuna çok sk iâret ederdi. Mâhir Kaynak’n deerlendirmeleri o zamanlarda bir miktar yadrganrd. Ama günümüze doru yaanan hâdiseler bana, onun bu baknn çok isâbetli olduunu düündürüyor.
Modern dünyânn sklet merkezinin Avrupa ve Kuzey Amerikalar arasndaki bir hat olduunu söylemek mâlûmu ilâm eden bir basitlemedir. Bu iki kt’ay birletiren hidrolik zeminin bizzat Atlantik olduunu ve bu hegemonik merkezin isminin Atlantik hegemonyas olduunu iddia etmek de öyle. Bunlar son derecede yaygn kabûl gören ve son derecede isâbetli bir deerlendirmelerdir. Nitekim, bilimlerden fenlere, sanatlardan felsefelere; modernlemenin temel birikimlerinin çeitli cephelerinin izi, yüzünü bu okyanusa dönen, spanya, Portekiz, Hollanda, Fransa ve ngiltere olarak bilinen corafyalarda sürülebilir. talya, bilhassa Haçl savalarnn dourduu talep artnn ve bu yolda çeitlenen ticârî ilikilerin salad avantajlarla zenginlemi olsa da, dünyânn yamalanmasndan pay alamam, asla bir spanya veyâ Portekiz olamamtr. Çünkü neticede talya kadim sklet merkezi olan Akdeniz’den besleniyordu. berik dünyâ ise dünyâ yamasndan nasiplenen ilk fâtih devletlerdi. Lâkin, Güney Amerikalar’dan devirdikleri zenginlikleri eski dünyânn aklyla tasarruf ettiler ve her ne kadar Güney Amerikalarda derin kültürel izler braktlarsa da sürecin devâmn getiremediler. Dou Akdeniz’in balatt dinamik Orta ve Kuzey Avrupa’larda da tesirli oldu. Meselâ Baltk ticâretinin canlanmas, Hansa Ligas vb. dinamikler bu corafyalar da yeertti. Modern Avrasya gücü olarak Rusya’nn temâyüz ediini de buna dayandrabiliriz. Ama onlar da, zrâî, ticârî ve nihâyet snâî kapitalist süreçleri baarm olsalar da dünyâ yamasndan pay alamadlar. Meselâ Almanya sermâye birikimini saladysa da, Atlantik merkezinin periferisinde kald için bir küresel iddiaya dönütüremedi. Modern Alman târihi, bilhassa kültürel olarak, bu skmln ve gecikmenin derin psikozlarn tamtr. Ama bu psikozlar ayn zamanda Alman mûcizesinin de itici dinamikleriydi. Almanya’nn siyâsal birliine 19.Asrn sonlarnda ulaabilmi olmas tam da bu gecikmeyi simgeler. (Ne tesâdüftür; aada, güneyde talya da ayn gecikmeyi yaamtr). Bunlara mukâbil Fransa, ama daha baskn olarak ngiltere at alp Üsküdar’ -bunu Atlantik olarak da okuyabilirsiniz- geçmitir. Elbette arada Hollanda’nn da çok dikkat çekici bir performans olmutur. Ama neticede Ada Avrupas; Kt’a Avrupa’snda yer almakla berâber yüzü Atlantik’e bakan, lâkin bir tarafn Akdeniz’in, dier tarafn ise Atlantik’in çektii Fransa ve kapasitesi ngiltere’ye göre daha zayf olan Hollanda gibi baat rakiplerini bertaraf etmeyi baarmtr. Hâsl Atlantik hegemonyasnn çekirdek gücünün Ada Avrupas ile Kuzey Amerikalar olduunu, bunun Anglosphere veyâ Angloamerikan veyâ olarak bilinen çekirdek olduunu biliyoruz.
Bu süreçte yalpalayan Fransa mücâdeleyi brakmam, her frsatta Ada Avrupa’snn dünyâ hâkimiyetini sona erdirmek için devreye girmitir. Napoleon bu rövanist sürecin yldz ismidir. Nihâyet gecikmiliini, çok sk çalan, yldrc bir disiplinle örgütlenen ve ölümcül duygularla savaan kültürü ile telâfî eden Almanya, Anglosphere ile sorunlu olan lige kendisini kaydetmitir. Bu ikisi kadar olmasa da Rusya ve dier gecikmi Japonya da ayn ligin takmlardr. Anglosphere lig ile sorunlu olan takmlarn müterek nitelii ihtirast. Bana öyle geliyor ki ngiltere onlar kendi silâhlaryla vurmakta çok mâhir bir performans sergiledi. Usta diplomasi ve istibarâtyla onlarn ihtiraslarn birbirlerine yöneltti. Almanya ve Fransa’y kan dâvâsna soktu. Fransa ile Rusya’y, Rusya ile Japonya’y savatrd. Napolyon ordular Rus ordusu ve daha beteri Rusya’nn kyla bouurken, eminim ngilizler öminelerinin karsnda Five o’clock tea’lerinin keyfini çkaryorlard.
I. Umûmî Harpte ngiltere, yükselen ve en kuvvetli rakibi olan Almanya ile ilk defâ kar karya geldi. ngiltere bunu tek bana karlayamayacan biliyordu. Yine diplomasi ve istihbârat güçlerini devreye soktu. Karsndaki ligi datt. Fransa ve Rusya’y bol vaadlerle yanna çekti. Sava kazanmaya yakn Bolevik Devrimi yaand. Devrimi, Almanya askerî sebeplerle, ngiltere ise paylamda Rusya’y oyun dna atmak için el altndan desteklediler. Fransa’y ise masa banda çrak çkartp eli bo brakt.
II. Umûmî Harp srasnda ayn sahneler yaand. Almanya’nn geri dönüü bu defa çok daha tehlikeydi. Fransa dümütü. ngiltere - Rusya ittifâk ise Almanya’y durdurmaya yetecek görünmüyordu. Bu defâ devreye ABD girdi. Anglosphere yava yava Angloamerikan bir dönüüm geçirmeye balad. 1945’de Almanya yenildi. Rusya’ya Dou Avrupa verildi. Demir Perde aslnda Rusya’nn ödülü deil, kapsna kilit vurulmasyd. Bu sûretle, Kt’a Avrupa’s, Ada Avrupas tarafndan Bat ve Dou olarak parçalanmanm oluyordu.
Devâm edeceiz…
Yaznn kaynana ulamak için tklaynz.
