Muhafazakâr/sac edebiyatn, siyasi maksatlarla üretilen –ve etkisi bugünlerde eskisinden çok çok daha baskn olan– Türk-slam sentezciliine entelektüel bir zemin olutur-masnn neden ve sonuçlar üzerinde durmay vadetmitim.
Sentez’in Osmanlcas terkip, uydurukças bir-e-im. Nianyan Sözlüü’nde bireim’in fiilinin olmad, ekinin mahiyetinin ise meçhul olduu belirtilmekle, kelime nesebi gayri sahihler snfna havale edilmi.
Sentez asl biyoloji, kimya, mimarlk ve felsefe sahâlarnda kullanlan bir kelime. Osmanlca terkip kelimesinin ondan bir pay; divan edebiyatnn bir iir türü olarak terkib-i bend’in de yine onunla hiçbir alakas yok.
Türk-slam sentezi eklindeki terkibin oluumunda ise sentez kelimesi a priori “Batllamay benimsemi olan Türk”e iaret ediyor. Çünkü o terkibin ne Türk-slam devletlerinin douunda ne de Türk-slam kültürün oluumunda hiçbir karl yok.
Edebiyatn ne zaman söz konusu terkibin kapsamna girdiini tespit edemesek de bunun Batllamay merulatrma giriimiyle e-zamanl olduuna hükmedebiliyoruz. Nitekim ilk gerçekçi ve dilde sadeletirmecilerden olan Ömer Seyfettin, Batllamann ilk –ve hiç deimeyen– partisine yani orduya mensuptur. Memduh evket Esendal ttihat ve Terakki (T) müfettii, sonrasnda büyükelçidir. Yahya Kemal de böyledir. Ahmet Hamdi Tanpnar ise akademisyen yani devlet memurudur.
Bunlarn ortaklatklar ve topluma telkin ettikleri resmiyet klfl düünce özetle udur: “Olan olmu, Batllamada önemli bir mesafe kat edilmitir. Artk buradan geriye dönülmesi muhaldir ve bu yolda paa paa yürünmelidir.”
Bu düünce özellikle Kemalizm tarikatnn müesseseletirildii devirde fazla problemli de görülmeyecektir. Ancak söz konusu yürümenin ekil ve istikametinin tayini daha bata üstesinden gelinemez büyük bir problem haline gelecektir. Zira Batllama, çadalama, aydnlanma, ilericilik vb. nev zuhur kavramlara tutunarak halkla ve dolaysyla onun inancyla çatan Kemalizm, yeni devlete meruiyet ve halka beka duygusu kazandracak milli bir ideal teklif edememitir. Bu sebeple, Batllama konusunda “Avrupa’dan damzlk erkek” getirmeyi dahi teklif edecek kadar azgnlaanlara kar hem Kemalizm’deki mezkur boluunu dolduracak hem de mevcut milli ideallerden bazlarn sürdürerek devleti gelecee tayacak bir orta yol ihtiyac doacak, Türk-slam sentezcilii de buna ad olacaktr.
On Dokuzuncu Asr Türk Edebiyat Tarihi’nde, Divan iirini dil zevksizliine, edebî dili hazr hayallerle deimez sembollerin varlna, Türkçeyi Arapçann ve Arap zihniyetinin hususiyetlerinden domu bir belagatin tatbik sahasna, hasl mevcut edebiyatn tamamn bir saray istiaresine indirgeyen Tanpnar’n Binbir Gece Masallar ile Ebû Ali Sina Hikayesi’nin kompozisyon tarzndan harekete vard u sonuç da Türk-slam sentezciliine hem bir ruhsat olacak hem de bir istikamet sunacaktr:
“…lyada ile ehname arasnda yaplacak ufak bir mukayese ark sanatlarna hâkim olan anlayn ta kendisi olan bu kompozisyonu bize bütünü ile verir. Bu iki destan arasndaki fark Sargon saray kabartmalar veya Trayan sütunu ile Klasik Yunan heykeltralnn arasndaki fark andrr. Homeros›un destannda bütün Yunan âlemi, kozmogoni, tanrlar, Yunan sitelerinin hayat, iler ve sanatlar, hülasa kavmin ve medeniyetin bütün hayat tek bir vakann hikâyesine girer. lyada çok uurlu plannda teferruat atlamasn bilen yahut bütünün içinde ona hakikaten tutmas gerektii yeri veren bir eserdir. ehname ise, her teferruatn üstünde ayn ehemmiyetle duran düz tahkiyedir. ark hikâyesi ite bu düz tahkiyenin hikâyesidir. Harikulade, ark hikâyesinin, realiteyi inkâr eden, hatta reel fikrini datan kolaylk mekanizmasdr.”
Ayn Tanpnar’n Erzurum’daki bir örencisine –halkn gözlerini altrmak maksadyla– içkisini sokakta içmesini nasl tavsiye ettiini; Müslümanlarn din ve ibadet özgürlüünde ksmi bir rahatlamay salad için Menderes ve arkadalarna kindarln dibine inerek nasl hakaret ettiini de bildiimize göre yukardaki örnei çoaltmamza gerek yok.
Özetin özetiyle söyleyecek olursak: lk devir Türk-slam sentezciliinde, Batllama fikrinde sabit kalnmak suretiyle dine sadece dekoratif bir unsur olma hakk verilmitir. Ama yeni lyadalar yazmaya tevik edilenlerin Homeros gibi tam kafir olamaylar, en azndan Yahya Kemal gibi secdesiz Müslüman da kalamaylar nedeniyle malum sentez çabalar da çrndan çkmtr.
Geldiimiz yer ise deersizliin bir deere dönütüü; Godo’yu bekleyenin artk sadece Samuel Beckett’ten ibaret olmaddr.
Yaznn kaynana ulamak için tklaynz.
