Halep, 12 Aralýk 2016'da Rus ve Ýran destekli Esed ordusu tarafýndan düþürülmüþtü. Üzüntümüz hadsizdi. 30 Kasým 2024'te geri alýndý.
| Kategori : TÂRÝH / TÂRÝHÝN ARA SOKAKLARI | Okunma Says: 2239 |
Genelkurmay Bakanl'nn yaynlad "Türkiye Cumhuriyetinde Ayaklanmalar" adl kitaba inanacak olursak, eyh Said isyan tamamen ngiliz Gizli Haberalma Servisi'nin Musul'u elimizden koparmak üzere tezgâhlad bir oyundur ve hainlerin bir kar ihtilalidir.
Bu düz mantkla bakarsak elbette bir ey görmemiz mümkün deildir. 'ç ve d güçlerin el ele vererek oynad oyun' eklinde bir basitletirme, ancak propaganda ve beyin ykama faaliyetlerinde ie yarayabilir. Tarihte geçer akçe deildir ne yazk ki. Gerçein üstünü bir süreliine örtebilirsiniz belki ama ebediyen, asla!
Bakmayn Genelkurmay'n isyanda ngiliz parma olduu iddiasna; 1925 Mart'nda ngiliz Büyükelçisi Ronald Lindsay'in bizzat Babakan smet nönü'ye söyledii gibi ngiltere, Türkiye'nin "bar içinde yeniden yaplanmas"n beklemekteydi. çerideki huzursuzluklarn ngilizlerin de aleyhine olacana kuku yoktu. Musul'da pusuya yatm olan ngiltere, o tarihte henüz Kürtlerin ayaklanmasn istemiyordu, zira bir ayaklanmay bahane eden Türkiye'nin topuyla tüfeiyle Musul'a sarkmasndan çekiniyordu. Doal olarak bu durum, Lozan'da girilen bar sürecine büyük zarar verecekti. Dolaysyla ngiltere'nin bu isyanda bir çkar bulunmuyordu. Ancak isyan bahane olarak kulland açktr; nitekim sonradan Musul'un, kendi içindeki Kürtlere hakim olamayan Türklere teslim edilemeyecei tezini ustalkla kullanacakt.
Önümüzdeki süreçte Türkiye'deki 'Kürt sorunu'nun dönüm noktalarndan eyh Said syan'n da tartacaz. Ancak ben bugün isyann genelde baklmayan birkaç yönü üzerinde durmak istiyorum.
syann en ciddi gerekçelerinden birisini, 1924 Mart'nda mahkemelerde yalnzca Türkçenin kullanlmas ve Kürtçenin okullarda yasaklanmas oluturmaktadr. Böylece zaten ancak 215 adet okulu ve 8.400 örencisi bulunan Kürtlerin yaad bölge (o srada Türkiye'deki toplam okul says 4.875, örenci says ise 382 bindi), eitim sisteminden tamamen dland, üstüne üstlük okullar kapatlrken bir de "eitim vergisi" çkarld.
Durum gerçekten tuhaft. Eitim hayat bir kararla bitirilen bir bölgeden eitim vergisi alnmas tepkilere yol açmakta gecikmedi. Bir adm daha atlarak medreseler de kapatld ve nihayet Türk-Kürt birlikteliinin son simgesi olan Halifelik de kaldrld.
syan balad. Lice ve Hani bir hafta içinde dütü, Çapakçur da ertesi hafta düecekti. te tam bu srada eyh Said bir manifesto yaynlad. Bölgede bir Kürt yönetimi kurmaktan ve Hilafeti geri getireceinden söz ediyordu.
"Türkistan Halifesi" yaplmak istenen ehzade Abdülkerim Efendi, Tokyo'da Japon korumalaryla beraber.
Peki kurulacak Kürt yönetiminin bakan kim olacakt?
Said'in Halife olarak kendini ortaya sürdüünü sanyorsanz aldanyorsunuz. Onun kafasndaki Halife aday, ayn zamanda "Kürdistan Hükümdar" da olacak olan merhum Sultan Abdülhamid'in oullarndan biriydi.
Peki kimdi bu Kürtlerin padiah olacak Türk ehzade?
Bildiim kadaryla eyh Said ve avanesi bu makama, Son Halife ve "Kürtlerin Babas" olarak gördükleri Abdülhamid'in en büyük olu, 1870 doumlu Mehmed Selim Efendi'yi münasip görmülerdi. ehzade o tarihte 55 yandayd ve Beyrut'ta yayordu. Üstelik Kadir Msrolu'nun dediine baklrsa Araplar kendisine "Sultan Selim" diye hitap ediyorlar, Cünye'deki evi "Kasru'l-Melik", yani "Sultan'n Saray" diye biliniyordu.
Hatta Ylmaz Öztuna'nn aktard bir bilgiye göre, eyh Said isyannda sadece bildiri yaynlamakla yetinilmemi, Diyarbakr Ulucami'de Mehmed Selim Efendi'nin adna hutbe dahi okunmutu. Tabii kendisinin bundan haberdar olup olmadn bilmiyoruz.
Ancak burada asl dikkat çekmek istediimiz husus, kurulacak bir Kürt devletinin bana Türk/Osmanolu ehzadelerinden birinin getirilmesi, dahas, afii mezhebine bal Kürtlerin bana Hanefiliin koruyucusu olan bir hanedan üyesinin seçilecek olmasdr. Ve nihayet herhangi bir ehzadenin deil, bir zamanlar 'Kürtlerin Babas' (Bavê Kurdan) diye mehur olan Sultan II. Abdülhamid'in en büyük olunun bu makam için tercih edilmi olmasdr.
Kürt tarihi uzman David McDowall'n da dedii gibi, kurulmas için bayrak açlan Kürdistan'n bana Kürt olmayan bir liderin geçirilmek istenmesi, eyh Said isyannn hakikaten milliyetçi bir isyan olup olmad üphesini uyandryor ("A Modern History of the Kurds", I.B.Tauris, 2004, s. 197-198).
eyh Said isyan gerçekten milliyetçi bir isyan olsayd, Kürtlerin bana bir 'Türk'ü getirmeyi düünürler miydi? David McDowall, eyh Said'in halife olarak kendisi dahil hiçbir Kürt aday göstermemesini, isyann milliyetçi olmaktan ziyade, "Kürt dinî partikülerizmi"ne ("Kurdish religious particularism") dayandryor. Bir baka deyile Kürtlüü savunuyor ama bunu dinî ballkla ve dine balanmann kurtulua erdirecei inancyla yapyorlard.
Yani Türkler Hilafeti kaldrmakla dinî önderliklerini kaybettiler, imdi sra Kürtlerde. Ama Halife yine Osmanllardan olacakt, zira ümmeti bu aileden bakas toparlayamazd.
e bakn ki, Mehmed Selim Efendi bu ilerin adam deildi ama olu Abdülkerim Efendi, tam tersine atak bir yaratla sahipti. Maceracyd. O kadar ki, Japonlar 1933'te kendisini davet edince kalkp Tokyo'ya gitmi, Japonlarn desteiyle Uzakdou'da yaayan Türk-Tatarlar bir bayrak altnda toplamak ve bu defa Türkistan Kral olmak üzere Çin'e kar harekete geçmiti. Ancak hayalleri ksa zamanda tuzla buz olan atak ehzade, 1935 Austos'unda New York'ta bir otel odasnda ölü bulunacakt. ki yl sonra da babas "Sultan Selim" ölecekti.
Kadere bakn ki, Mehmed Selim Efendi Kürtlerin, olu Abdülkerim Efendi ise Türkistan Türklerinin bana Halife yaplmak istenmiti. kisi de olmad. Baba am'da, oul ise New York'ta son uykularn uyumaktalar.
m.armagan@zaman.com.tr
Yaznn kaynana ulamak için tklaynz.
NOT: Vurgular bize âittir.
Yazar: Mustafa Armaðan |
10-01-10 |
||
| E mail: m.armagan@zaman.com.tr | Tweet | ||
 |
 |
||
