Halep, 12 Aralýk 2016'da Rus ve Ýran destekli Esed ordusu tarafýndan düþürülmüþtü. Üzüntümüz hadsizdi. 30 Kasým 2024'te geri alýndý.
| Kategori : SANAT / MÛSÝKÎ-Ses Coðrafyamýz | Okunma Says: 1115 |
"Musiki, slâm medeniyetinde ve edebiyatnda derin bir nehir gibidir. Âlimler arasnda musikiinas çoktur. Kindî, Farabî, bn Sina gibi ilk dönem slâm filozoflarnn ise neredeyse hepsinin musiki ile ilgili risaleleri vardr." smail Güleç yazd.
Kendisi gibi abisi, babas ve kaynpederi de eyhülslâm olan Esad Efendi (1684-1752), Osmanl ulemasnn önde gelenlerinden. Fkh ve tefsirle ilgili eserleri var. Üç dili iir söyleyecek kadar iyi bilir. O kadar ki Türkçeden Arapça ve Farsçaya bir sözlük hazrlamtr. Ama onun dier din bilginlerinden farkl bir yönü daha var: Besteleri de olan bir musiki adam...
Esad Efendi’nin Atrabü’l-Âsâr’ Osmanl döneminde yazlm yegane musikiinas tezkiresidir. Bu eserde, 17. yüzylda ve 18. yüzyl balarnda yaam yüze yakn bestekârn hayat ve eserleri hakknda ksa bilgiler yer alr. Esad Efendi, kendi asr ile bir önceki asrda yaam musikiinaslarn biyografilerini derledii bir eser telif etmekle kalmam, devrinin önde gelen musikiinaslarndan ve bestekarlarndan biri olarak kabul görmütür. Bir ksm günümüze kadar ulaan besteleri erbabnn malumudur.
Esad Efendi’nin, her beytinde farkl çalg aletiyle karlatmz u iiri batan sona musikiden bahseder:
Virse kânûn safâ üzre rebâba tâb
Cân bulup mutribe rek eyler idi Fârâbî
Kanun nee ile rebaba scakln verse Farabî canlanp [dinler de] saz heyetini kskanrd.
Olmasa nâleleri gû-hrâ- Zühre
Târ- tanbûr yemezdi bu kadar mzrâb
Zühre’nin kulaklar trmalayan inlemeleri olmasa tanbur telleri bu kadar mzrap darbesine maruz kalmazd.
Bagrm dâg ile ney kaddimi çeng eyler o yâr
Olsa râmi-ger idüp dâ’ire mâh-tâb
Eer o sevgili bir çalgc olur da mehtab daire gibi çalarsa barm delerek neye benzetir, boyumu ise çenge döndürür.
Kld sad erha ile sînemi muskâr gibi
Nâlem itse n’ola pür sâmi‘a-i ahbâb
Alayp inlemelerim ahbabn kulaklarn doldurmasnda alacak ne var! [O sevgili] sinemi musikar gibi delik deik etti.
Âhdan sît-i gülû savt- nefîre döndi
Dögünüp def gibi dil old nagam dolab
Ah çekmekten boazmdan çkan ses nefirin sesine, dil de def gibi dövünerek name dolabna/laternaya benzedi.
Sînede bu elif ü dâg-ile nâlem iiden
Bâng- e-târ ile tanbûrdan olur âbî
Sinemdeki yaralarla ve çiziklerle benim inlememi iitenler etar ve tanburun sesleriyle alarlar.
Eser-i germî-i ‘ak ile sezâdr
Es‘ad ‘Ûd-ve yansa yaklsa nagamât erbâb
Ey Esad, akn hararetiyle musiki erbab ud gibi yanp yaklsa layktr, yakr.
12 farkl çalg aletinin ismen yer ald bu iirin sadece ilk beytini açklamak, slâm felsefesi ve sanatn bilmenin iirimizi anlamak için ne kadar önemli olduunu göstermeye yeter.
Virse kânûn safâ üzre rebâba tâb
Cân bulup mutribe rek eyler idi Fârâbî
[Kanun nee ile rebaba scakln verse Farabî canlanp –dinler de- saz heyetini kskanrd]
airin beyitte geçen bütün kelimeleri tevriyeli kullandn görüyoruz. Kelimelerin hem lügat manalarn hem musiki ilmindeki anlamlarn birlikte kastetmi diyebiliriz. öyle ki:
Kanun hem bir saz hem de bn Sina’nn (ö. 1037) ansiklopedik tp kitabnn ad... Beyitte ismi zikredilmeyen bn Sina’nn eserinin seçilmesi bo yere deil... bn Sina’nn, Farabî’nin (ö. 950) musiki sistemini genileterek kendi sistematii içerisinde incelemi bir musikiinas olduunu bilirsek airin neden bu kelimeyi tercih ettiini daha iyi anlarz.
Safa üzere olmak; neeli ve keyifli olmak anlamnda kullanlm burada. Güzel bir günün ardndan gelen güzel bir akam olmal... Kanunun safa vermesi, neeli parçalar çalnmas anlamna geliyor.
Rebap, erken dönemlerde çeng ile birlikte anlrken çengin daha gelimii olan kanuna elik eder. Kanunun, sesinin gürlüü ile rebaba scaklk vermesi ihtimalinden bahsedilerek kanuninin, rebab çalan sazendeyi daha cokulu çalmaya tevik ettii dile getirilir. Kanunun nevesiyle neelenen rebabn bu hâli o kadar güzeldir ki Farabî mezarndan dirilip gelse bu neeli havay ve musikiyi kskanr, “Neden ben böyle güzel bir beste yapamadm” diye hayflanrd.
Mevlana ve Sultan Veled’in rebap çald bilinir. Sultan Veled’in Rebâbnâme isimli bir mesnevisi olduunu herkesin malumudur. “Rebabn alayp inlemesinden aka dair yüzlerce nükte dinleyin” manasndaki beyitle balayan mesnevide, rebap alatan ve inleten bir saz iken Esad Efendinin beytinde tam aksini yaptrr. Bu hâliyle de rebabn ne kadar ustaca çalnd bir kez daha ifade edilmi olur.
Ahmed Eflakî Dede’nin Mevlevilik için önemli eserlerden biri olan Menâkbu’l-Ârifîn’inde, gönül ateinin rebabn ateine benzetilmesi, Esad Efendinin de ‘tâb vermek’ ifadesini tercih etmesi, rebap ile gönül arasnda iliki kurmamz gerektiini hatrlatr. Rebap, ney gibi gönlü yakmakta ve inletmektedir. Ancak beyte göre kanunun nevesi onu adeta bu mahzun hâlinden çeker alr ve neelendirir.
Esad Efendi ile ayn asrda yaam Hzr Aann (ö. 1760) edvar risalesinde rebabn Farabî tarafndan icat edildiini yazmas ve musiki merakls olan Esad Efendinin o eseri okumu olma ihtimalini düündüümüzde beyitte hem kanunun hem de rebabn Farabî tarafndan icat edildiine de bir gönderme olduunu anlarz. Farabî’nin, kendi icad olan kanun ve rebab kskanmas, bu sazlarn kendi çaldndan çok daha güzel çalndna iaret eder.
Mutrip hem çalan hem de söyleyen gruplar için kullanlan bir terim... Safa üzre olmak hem mutlu olmak hem de neeli parçalar çalmak anlamnda... Tâb vermek ise meclisi hararetlendirmek, saz heyetinin hem kendilerini hem dinleyenleri aka getirmesi anlamnda kullanlm. O kadar güzel ve düzgün çalm olmallar ki Farabî yanllarn bulamamtr.
Beyti tam manasyla anlayabilmek için Farabî’ye ait olduu söylenen bir menkbeye göz atmamz gerekiyor. Rivayete göre Seyfüddevle, âlimlerle olan toplantsn dattktan sonra Farabî ve saz heyetiyle babaa kalr. Seyfüddevle’nin arzusu üzerine saz heyeti çalmaya balar, fakat Farabî çalnan müzii beenmez ve mutrip heyetine yaptklar hatalar birer birer söyler. Yanndaki kendi icad kanunu açarak akort verir ve neeli bir parça çalar. Dinleyenler güler, elenir. Bu sefer kanunun akordunu deitirip hüzünlü bir parça çalnca az önce gülenler alamaya balar. En sonunda verdii akort ile de nöbetçiler dâhil herkesi uyutur ve usulca meclisten ayrlr.
Burada Farabî ve onun icat ettii kanun öne çkmaktadr. Ad zikredilmeyen ama kendisiyle ilgili kavramlara telmihte bulunulan isim ise bn Sina’dr. Beyte göre Farabî, kendisinden sonra gelen bn Sina’nn ifâ isimli eserinde musiki konusunda yazdklarn ve yaptklarn görünce kskanmtr. Kitabn ismindeki ifa ile can bulmak arasndaki ilikiye de dikkat edelim. Farabî’nin yeniden dirilmesi de kendisinden sonra yaayan bn Sina’nn mehur eserini görmesine bir iaret ayn zamanda... Bunu hem kanundan hem de dirilmeden anlyoruz. air, bn Sina’nn yazdklaryla Farabî’nin eserlerini atn dolayl yoldan söylemi oluyor. Beyitte kanunun safa veren, neelendiren bir saz olduunu, rebabn ise hüzünlendiren bir saz olduunu görüyoruz. Kanun neesiyle rebab bile neelendiriyorsa kim bilir ne kadar etkili olmutur.
Esad Efendi bu beyitte Farabî’nin menkbesini de tashih etmi görünüyor. Rivayette kanunu iki farkl ekilde çalarak önce neelendirip sonra alatt anlatlyordu. Peki kanun ile uyutmak mümkün olmayacana göre hangi sazla uyutmu olabilir? Kanun ile rebaptan baka saz icat ettiine dair bir rivayet bilmediimize göre bunu rebap ile yapm olmaldr.
Esad Efendi sadece bir gazel yazmam, musiki kavramlarn ve tarihî arka plan gizleyerek anlatm. te bu yüzden, slâm tarihi, felsefesi ve musikisi bilinmeden klasik iir anlalmaz diyoruz.
Yazar: Ýsmail Güleç |
25-07-21 |
||
| E mail: dunyabizim.com | Tweet | ||
 |
 |
||
