Halep, 12 Aralýk 2016'da Rus ve Ýran destekli Esed ordusu tarafýndan düþürülmüþtü. Üzüntümüz hadsizdi. 30 Kasým 2024'te geri alýndý.
| Kategori : DÜNYADA NELER OLUYOR / ÝSLÂM ÂLEMÝ | Okunma Says: 920 |
Taliban’n Tarihi, Afganistan ve D Müdahaleler
Afganistan son yüz elli ylda 3 kez igale urad. 1839-1919 yllar arasnda birkaç kez ngiliz igaline urad. 1919 ylnda ngilizleri malup ederek bamszln kazand. Bu savata Afganlar yüzbinlerce kayp verdi. 1979-1989 yllar arasnda Afganistan, Rus igaline maruz kald. Afganlarn Ruslara kar verdii direnite 2 milyona yakn Afganl hayatn kaybetti. 2001-2021 yllar arasnda da Afganistan ABD igaline urad. Bu savata da Afganlar yüzbinlerce kayp verdi. Genele baktmzda Afgan halk süper güçlerle hemen hemen 200 yldr sava halinde.
Uluslararas Ceza Mahkemesi (UCM) 5 Mart 2020 tarihinde dünyadaki tüm büyük medya mecralarnda son dakika haberi olarak duyurulan bir karar ald ve ABD hakknda Afganistan’da ilemi olabilecei sava suçlar nedeniyle soruturma açlabileceini duyurdu. Açklamay UCM Basavcs Gambiyal kadn Fatou Bensuda yapmt. ABD bu açklamann kendisini balamayacan açklad. ABD Dileri eski Bakan Mike Pompeo UCM’yi “yasal bir organ klndaki siyasi bir kurum”, “kanguru mahkemesi” ve “tamamen yozlam ve bozulmu bir kurum” gibi aalayc sfatlarla tanmlad. Daha sonra ABD, UCM Basavcs Fatou Bensuda’nn da bulunduu üst düzey yetkililere yaptrm uygulamaya balad, mal varlklarna el konulmas ve ABD’ye giri yasaklar gibi baz yaptrmlar uygulad.
ABD’nin en uzun sava olarak adlandrlan Afganistan’da birçok katliam ilendi. Ancak bu katliamlar dünya medyas tarafndan hemen hemen hiç görülmedi. Harcad milyarlarca dolar para ve verilen snrsz askeri destee ramen, ABD Afganistan’da bir türlü istikrar salamayad. ABD bir bataa saplandn ksa sürede görmütü. Bundan dolay büyük ehirler hariç bütün krsal kesime hakim olan Taliban ile ABD görümeye balad. ABD eski Bakan Barack Obama 22 Haziran 2011’de Afganistan’dan geri çekilme plann açklad.
ABD-Taliban görümeleri ilk olarak 2011 ylnda Almanya’da balad. Bir yl sonra bu görümeler Katar’n bakenti Doha’ya tand. 10 yl boyunca görümeler Doha’da devam etti. Taliban görümelerin kapal kaplar arkasnda yaplmasna kar çkt. Görümeler baz devletlerin de katlmyla yapld. Müzakerelerde, Taliban’n 2013 ylnda vefat eden kurucusu Molla Ömer’in kaynbiraderi ve yardmcs Molla Abdülgani Birader’in braklmas istendi. 2010 ylnda Pakistan’da tutuklan Birader, 2018 ylnda Trump’n emriyle serbest brakld. Birader, daha sonra ABD ile yürütülen müzakerelere bakanlk etti.
Taliban lideri Molla Ömer, 1959 ylnda Afganistan’n Kandahar eyaletinin Hakriz bölgesinde, ah- Himmet adl bir köyde dodu. Küçük yanda babasnn vefat üzerine dini medreselerde eitimini tamamlad. Afgan-Rus sava baladnda Petun bölgesinin önemli mücahitlerinden Mevlevi Muhammed Nebi Muhammedi’nin slam nklab Hareketi içinde cihada itirak etti. Bu savata dört kez yaraland ve bir saldrda da sa gözünü kaybetti. 1989 ylnda Ruslar çekilince köyüne döndü ve orada bir medrese açt. 1992 Peaver Antlamas sonras Afgan mücahitleri Afganistan slam Cumhuriyeti’ni ilan etti. Fakat ksa sürede slam Cephesi lideri Gülbeddin Hikmetyar ve Cemaati slami lideri Burhaneddin Rabbani gruplar birbiriyle çatmalara girmi ve binlerce kii hayatn kaybetmiti.
Mücahit gruplar iktidar ele geçirmesine ramen ülkede bir türlü istikrar salanamad. Ksa sürede Afganistan’n her yerinde hrszlklar, suikastler, fesad, yolsuzluklar, kadn ve çocuk kaçrmalar artmt. Molla Ömer, hrszlklara ve artan gasplara kar koymak için talebeleri ile birlikte önce bulunduu köy ve kasabada oluturduu birlik ile ksa sürede güvenlii salad. Kabil’deki mücahitler yönetimi tarafndan atanan Kandahar valisi de Molla Ömer’e katld. Hareket ilk önce “Engelleliler Hareketi” olarak anld. Çünkü Molla Ömer’in oluturduu bu harekete katlan hemen her sorumlu kii Afgan-Rus savanda ya kolunu, ya bacan ya da gözünü kaybetmiti. Kandahar vilayeti valisi Molla Hasan’n bir baca yoktu. Kad Muhammed Gus’un hem bir gözü hem de bir baca yoktu. Daha sonra Kabil Belediye Bakan olacak olan Molla Abdulmecid de savata gözünü ve bacan kaybemiti. Askeri komutan Molla Dadullah’n da bir aya yoktu.
Molla Ömer daha sonra hzla yaylan bu hareketi “Taliban” olarak adlandrd. Taliban petu dilinde örenciler manasna gelmektedir. Molla Ömer’in Taliban ismini 1986'da Ruslara kar savata kendi yaad kasabada “Ketaib-i Taliban” adl bir birlik kuran Lala Belhi’den ilham ald belirtiliyor. Hind alt ktasnn en köklü medreselerinden olan ve ngilizlere kar mücadelede önemli rol oynayan Diyobendi medreselerinde okuyan talebelerden teekkül ediyordu Taliban hareketi. Molla Ömer 1994 ylnda Taliban hareketini kurdu. Celaleddin Hakkani gibi birçok eski mücahit grup liderleri Molla Ömer’e biat etti. Taliban’n ald yerlerde eroin satlar durmu ve ksa sürede her yerde istikrar salanmt. Halkn büyük teveccühünü kazanan Taliban, 1996 ylnda çok kolay bir ekilde Afganistan’n bakenti Kabul’i ald. Kurulduu günden itibaren hiçbir siyasi dil kullanmayan Taliban, d güçlere Afganistan’ alrsak eski kral Zahir ah’ kral yapacaz diyordu. Ancak iktidar olduunda Taliban slam emirliini ilan etti. Taliban ilk dönemlerinde dier Mücahit gruplarn Afganistan’da istikrar salamadn gören Pakistan, Taliban ile görümelere balad. Ekim 1994 ylnda Pakistan Askeri stihbarat Bakan Cavit Eref Kad ile Molla Ömer’in yardmcs Molla Muhammed Rabbani ilk kez biraraya geldi. Daha sonra Pakistan Dileri Bakanl da bu harekete destek vermeye balad. Taliban ve Pakistan baz konularda ciddi sorunlar da yaad. Örnein Pakistan, Taliban’n Arap savaçlar ülkeden kovmasn isterken, Taliban’n onlar bizim misafirimiz ülke içinde bir suça bulamadkça onlar ülkeden kovmann fkha uygun olmadn söylüyordu.
Taliban ksa sürede ülke içinde istikrar salad. Afgan halk güven ve istikrardan dolay çok mutlu idi. Ancak Taliban’n erkekleri sakal brakmaya, kadnlar burka giymeye zorlamas ve kadnlara eitimi yasaklamas dtan çok büyük tepkiler gördü. ngiliz kadn gazeteci Yvonne Ridley, Afganistan’a gizli yollardan girmi ve Taliban tarafndan tutuklanmt. Taliban tarafndan daha sonra serbest braklan Ridley, müslüman olduunu ilan etti. lk Taliban iktidar ile yaad tecrübesini Ridley “Cennete Bilet” adyla kitaplatrd. Hollandal kadn gazeteci Bette Dam da Taliban liderleri ile uzun görümeler yapt ve “Molla Ömer’in Gizli Yaam” adl bir kitap neretti. 11 Eylül saldrlar sonras ABD tpk Irak’ta olduu gibi uluslararas hukukça kabul görecek hiçbir gerekçe göstermeden 7 Ekim 2001’de Afganistan’a saldrd. Ar saldrlar karsnda Taliban büyük ehirleri terketmek zorunda kald. Kunduz bölgesinde esir alnan binlerce Taliban üyesi Dostum denetimindeki bölgede konteynrlar içinde boularak öldürüldü. Haziran 2002’de geçiçi Afgan yönetimi kuruldu. Fakat 2021 ylnda ne ABD ülkede istedii istikrar salayabildi ne de geçiçi Afgan yönetimi arasndaki ihtilaflar çözebildi. ABD bu en uzun savanda istisnasz 20 yl boyunca saldrlarn sürdürdü. Fakat bunun sonu hüsran ile sonuçland ve ABD dolayl da olsa sava kaybettiini kabul etti.
Bugün yeniden Taliban Afganistan’da iktidara geldi. Taliban, ABD’nin çekilmesinden be gün sonra 15 Austos 2021’de Kabil’e girdi. Ne Bat ne de Taliban sürecin bu kadar hzl olacan tahmin edememiti. Böylece 20 yln ardndan Taliban dönemi Afganistan’da yine balad. nsanlarn kafalarnda Taliban ile ilgili birçok soru havada uçuurken Taliban eski uygulamalarnn birçoundan vazgeçtiini duyurdu. Hatta bunun için somut admlar att. Suça ve yolsuzlua bulamam eski Afgan rejiminin tüm görevlileri ile çalabileceini duyurdu. 25 yl Taliban ile savaan eski mücahitlerden Herat Aslan olarak bilinen slamil Han Taliban ile anlat ve Taliban onu Herat valisi olarak atad.
Geçmite daha çok bir Petun hareketi olarak bilenen Taliban, bu kez Afganistan içindeki bütün rklardan ve gruplardan insan kendi bünyesine ald. Tacik, Türkmen ve Özbek birçok alim Taliban’n ura heyetine katld. Özbek kökenli Abdüsselam Hanefi bunlardan biri. Afganistan genelinde af ilan eden Taliban, kadnlarn burka giyme zorunluluu bulunmayacan, kadn eitimini destekleyeceini ve kadnlarn devlet dairelerinde çalmalarna izin vereceini de açklad. Tekfir düünce ile savaacan duyuran Taliban, DA’in Afganistan’daki liderini de idam etti. Afganistan’n istikrarna önem vereceini ifade eden Taliban, küresel cihadçlara kaplarn kapatacan belirtti. Geçmite Afgan iileri ile sorunlar yaayan Taliban bu kez iilerin Afgan toplumunun bir parças olduunu duyurdu ve 10 Muharrem dolaysyla iilerin düzenledii anma törenlerine Taliban’dan heyetler de itirak etti.
Hasl kelam Taliban’n bugüne kadar bence en büyük baars yaad onca olumsuzluklara ve 2013’te lideri Molla Ömer’i kaybetmesine ramen bir bölünme yaamamas ve daha da güçlenmesi. kincisi ise Afgan halk ile ban koparmamas. 37 milyondan oluan Afgan nüfusundan sadece muhaliflerden oluan onbinler veya yüzbinler bugün dünya medyasna yansyor. Taliban’n hzl bir ekilde ehirleri almasn salayan milyonlar ise maalesef göz ard ediliyor.
Sonuç olarak yeni Taliban iktidar neleri getirecek önümüzdeki aylarda göreceiz. Ancak süper güçler de artk Afgan halknn kendi kendini yönetmesine izin vermeli. D müdahaleler olmadan Afgan halk kendi kaderini belirlemeli. 200 yüzyldr süren d müdahaleler olmasayd belki Afgan halk dengeyi bulacakt. Taliban’n birçok olumsuz yönünü eletirebilirsiniz ama asl eletirilmesi gerekenler kendilerine “medeni” deyip Afgan halkna yüzyllardr bomba yadranlardr.
Not: Bir sonraki yazmzda Taliban’n dini düüncesini ve Türkiye’nin Afganistan’a yapabilecei katklar yazacaz…
Yazar: Turan Kýþlakçý |
21-08-21 |
||
| E mail: istiklal.com.tr | Tweet | ||
 |
 |
||
