Halep, 12 Aralýk 2016'da Rus ve Ýran destekli Esed ordusu tarafýndan düþürülmüþtü. Üzüntümüz hadsizdi. 30 Kasým 2024'te geri alýndý.
| Kategori : ÝKTÝBAS / Muhtelif Mevzûlar, Yazarlar, Yazýlar | Okunma Says: 658 |
Afganistan, 2020 yl Birlemi Milletler nsani Geliim Raporuna göre 189 ülke arasndan 169.srada yer almaktadr. Kii bana düen gelir 580 dolar. 2020 verilerine göre 34 milyon olan nüfusun % 51 erkek, % 49’u kadn. Yine nüfusun % 71 krsalda, % 25’i ehirde, geri kalan ise göçebe olarak yaamaktadr. Nüfusun % 65’i ise 25 yan altndadr. Ülke, çeitli etnik gruplara ev sahiplii yapmakta. Ülke nüfusunun % 42’si Petulardan; % 27’si Taciklerden; % 9’u Hazarlardan; % 9’u Özbeklerden olumaktadr. Ülkede 30’dan fazla dil konuulmakta ama Petuca ve Darice ana dillerdir. Eitim dili Darice ve Petuca’dr.
Afganistan istatistiklerine bakldnda 2020 yl itibariyle kamuda 324.620 kii çalmaktadr. Bunlarn 408 doktora düzeyinde, 9042 yüksek lisans düzeyinde, 88.487 lisans düzeyinde örenim görmütür. Geri kalan ise lise ve daha aa örenim görenlerden olumaktadr.
2020 ylnda, devlet ve özel yükseköretim kurumlarnda örenim gören toplam örenci says 387.946; bunun 279.094’ü erkek, 108.852’si kadndr. Ülkede yükseköretim kurumlarnn says 167’dir. Bunlardan 128’i özel, 39’u devlet üniversitesidir. Devlet ve özel üniversitelerdeki öretim eleman says 2617’si kadn, 16.381’i erkek olmak üzere toplam 18.998’dir. Örenci saysna göre bakldnda en çok tercih edilen ilk üç devlet üniversite Kabil Üniversitesi (örenci says 23.722; kadn örenci says 9.652), Herat Üniversitesi (örenci says 18.136; kadn örenci says 9.678) ve Belh üniversitesidir (örenci says 17.837; kadn örenci says 7.829). Hem özel hem de devlet üniversiteleri içinde en fazla tercih edilen fakülteler ise eitim fakülteleri (toplam örenci says 48.071), edebiyat fakülteleri (örenci says 24.070), ziraat fakülteleri (örenci says 20.460) ve ilahiyat fakülteleridir ( örenci says 11.928).
Afganistan Milli Eitim Bakanl’nn 2019 yl verilerine göre ülke genelinde toplam okul says 16.429, örenci says 3.685.663’ü kz örenci olmak üzere toplam 9.588.588 kiidir. Bu say ilk, orta, lise, mesleki ve dini okullardaki tüm örencileri içermektedir. Toplam öretmen says 211.454 olup, bunun 72.480’i kadndr.
Devlete bal kamu okullarnda ilkokul says 6280 olup burada örenim gören örenci says 5.770.700’dir. 6280 ilkokuldan 2088’i sadece erkeklere, 739 okul sadece kzlara, geri kalan 3453 okul ise karma eitim vermektedir. Özel kurulularn açt ilkokul says ise 686 olup burada örenim gören örenci says 385.181’dir.
lköretim, 1. snftan 6. snfa kadar 6 yl sürer ve 6 ila 12 ya aras örencilere yöneliktir. lköretimin ilk 3 ylnda müfredat; sanat, teoloji, Darice veya Petuca (bölgeye bal olarak), matematik gibi konular içerir. Corafya ve tarih gibi dier dersler daha sonraki aamada müfredata eklenir. Ülkenin güneyindeki illerde eitim genellikle camilerde bir imam tarafndan salanr ve dini konulara arlk verilir. Örenciler ilkokullarn, ortaokula kabul edilmelerini salayan bir snavla tamamlarlar.
Devlete bal kamu okullarnda ortaokul says 3852; burada örenim gören örenci says 2.160.185’dir. Özel kurulularn açt ortaokul says 367, burada örenim gören örenci says 114.001’dir. 3852 ortaokulun 1024’ü sadece erkeklere, 550’si sadece kzlara, geri kalan 2098 okul ise karma eitim vermektedir. Ortaokul 12-14 ya aras örenciler için 7. snftan 9. snfa kadar 3 yllk bir süreye sahiptir. Ortaokul müfredat matematik, fen bilimleri, biyoloji, fizik, kimya ve yabanc diller (ngilizce, Almanca, Franszca ve Rusça) gibi konular içermektedir. Ortaokul ayrca teknik ve orta mesleki eitime kabul salar. Örenciler ortaokulun sonunda liseye kabullerini salayan bir snava girerler.
Kamuya bal lise says 4853, bu okullarda 1.204.921 örenci örenim görmektedir. Özel liselerin says 587 ve buradaki örenci says ise 52.974’dür. Toplama bakldnda kamuda 14.985 okul, bu okullarda 9.135.806 örenci örenim görmektedir. Özel okul says 1640, örenci says ise 552.156’dr. 4853 lisenin 2113’ü sadece erkeklere, 1250’si sadece kzlara, geri kalan 1490’ ise karma eitim vermektedir. Afganistan’da devlete bal 157 meslek lisesi var. Bu liselerden 153’ü erkekler, 4’ünde ise kadnlar örenim görmektedir. Erkeklerin gittii meslek liselerindeki örenci says 9.993, sadece kadnlarn gittii 4 lisede ise örenci says 1930’dur. Lise, 14-17 ya aras örenciler için 10 ila 12. snflar arasndaki 3 yllk dönemden oluur. Lise son snfta örenciler tarih, matematik veya slami çalmalar gibi teorik dersleri veya tarm, eitim, sanat ve kültür ve ekonomi gibi meslee yönelik dersleri seçebilirler. Her iki alan da ulusal bir snavla sona erer ve baarl bir ekilde tamamlandnda örencilere 12. Snf Bitirme Sertifikas (eski adyla Bakalorya Sertifikas) verilir.
12. Snf Bitirme Belgesi’ni aldktan sonra örencilerin yükseköretime kabul edilmeleri için ulusal bir snava girmeleri gerekmektedir. Snav geçerlerse, örenciler notlarna ve ilgi alanlarna bal olarak lisans programndaki bir uzmanla kabul edilebilirler. Giri snav ylda bir kez düzenlenir. Snavda baarsz olan örenciler bir yl sonra snava girmek zorundadr. Giri snav, özel üniversiteler için kabul art deildir.
Afganistan’da akademik yl 2 sömestrden oluur ve Mart-Ocak aylar arasnda sürer. Ülke genelinde tüm kademelerde, 2019 verilerine göre, okula kayt olan örencilerin % 61’i erkek, % 39’u kadndr. Yine Afganistan genelinde erkeklerin %55’i, kadnlarn % 30’u okuma-yazma bilmektedir. Ayrca ran, Pakistan, Hindistan ve Tacikistan’da okuyan Afgan örenci says 2019 ylnda 119.943’dir.
Kamu okullarnda görev yapan öretmen says 196.332; özel okullarda görev yapan öretmen says ise 30.199’dur. Afganistan’da öretmenler, 80 öretmen eitim enstitülerinde yetitirilmektedir. Eitim sisteminde görev yapan öretmenlerin % 64 erkek, % 36 kadndr. Genel olarak bir öretmene düen örenci 47’dir. Ama Nuristan ve Badakistan gibi yerlerde bu say düerken, Zabul’da artmaktadr.
Afganistan’da sadece slami eitim veren üç okul var. Bunlar; slami okullar, hafzlk okullar ve Dar’ül ilim’dir. Bu okullarn says 2019 verilerine göre 1067’dir. Bunun 760’i slami eitim okulu, 212’si hafzlk okulu, 55 ise Dar’ül ilim yani medresedir. Bu slami eitim okullarnda 361.687 örenci örenim görmekte; 8.038 öretmen görev yapmaktadr. Hafzlk okullarnda ise 70.319 örenci eitim almaktadr. Dar’ül ilim olarak adlandrlan medreselerde ise 72.564 örenci örenim görmekledir. Ayrca 60 özel slami eitim okulu da bulunmakta, burada ise 8.014 örenci örenim görmektedir.
Afganistan’da 97 halk kütüphanesi var bu kütüphanelerde 1.374.050 kitap bulunmaktadr. Ülkede Toplam müze says 5’dir.
Afganistan’da devlete bal 19’u merkezi olmak üzere toplam 509 radyo; 661 merkezi düzeyde, 856’s bölgesel düzeyde olmak üzere toplam 1517 özel radyo yayn yapmaktadr. Devlete bal 48 merkezi düzeyde, 330’u bölgesel düzeyde toplam 378 televizyon kanal bulunmaktadr. Ayrca 855 özel televizyon kanal var ve bunlarn 648 merkezi, dierleri bölgesel olarak yayn yapmaktadr. Tüm televizyon kanallar 24 saat yayn yapmaktadr.
Afganistan’da resmi kaytlara göre 2020 ylnda 17.903 suç ilenmitir. Bunun 2570’i cinayet, 3391’i hrszlk, 1327’i narkotik/kaçakçlk, 3324’ü yaralamadr.
2020 ylnda ülkede kamuda toplam 9.880 doktor bulunmaktadr. Toplam salk çalan ise 19.912’dir. Ülkede hastane says 668’dir. Bunlarn da yardan fazlas (480) özel hastanedir.
Son olarak;
Samimiyetle ve kültürel düünmeyle baklnca yukardaki rakamlar, aslnda, iin zorluunu deil kolayln göstermektedir. Her eyden önce belirtmek gerekir ki Afganistan, iyi bir eitime sahip olmad için gelimemi bir ülke deildir. Gelimemi olmasnn nedeni uzun yllar igal altnda bulunmasdr. ngilizler, Ruslar, ardndan Amerikallar ülkenin bana sürekli dertler açmtr. Afganistan imdi var olmaya çalmaktadr. Sürekli igal altnda olmak, güvensiz kiilikler yetitirir. Bu nedenle Taliban’a da üpheyle yaklalmas normaldir. Ama ne olursa olsun, slam ülkeleri Afganistan’ Çin’in, Rusya’nn ya da Batnn kucana atmamaldr. Kiisel görüüm, Taliban’n geçmiinde Amerikan izleri rastlansa da deitiine inanmak gerektiidir. Taliban samimi görünüyor. Korkmadan, ylmadan Taliban’n yannda olmak gerekir. Aksi takdirde Çin’in ve Rusya’nn güdümüne çaresizce girebilirler. Bu nedenle Türkiye, behemehâl Taliban’ tanmaldr. Salk, mühendislik konularnda ibirlii yapmaldr. Afganistan’ yönetecek olan Taliban’n ise, kuraca eitim sistemini batnn veya olas Çin’in etkisinden korumas gerekir. Ülkenin krsal kesimde yaayanlarn çok olmas, önemli bir anstr. Bu, geleneksel yapnn güçlü olduunu gösterir. Bu nedenle kurulacak eitimin kültür temelli olmas konusunda srarc olmaldr. Aksi takdirde, ileride belki yeralt kaynaklar nedeniyle ekonomik olarak iyi olabilirler ama ve kültürlerini, insanlarn yani ereflerini kaybederler. Bu nedenle bize düen Afganllarn baarl olmas için elimizden ne geliyorsa yapmak ve bir de dua etmektir.
Kaynaklar:
http://hdr.undp.org/en/2020-report
https://www.statista.com
https://nsia.gov.af/home
https://uil.unesco.org/
Yazar: Ýsmail Aydoðan |
23-08-21 |
||
| E mail: maarifinsesi.com | Tweet | ||
 |
 |
||
