Halep, 12 Aralýk 2016'da Rus ve Ýran destekli Esed ordusu tarafýndan düþürülmüþtü. Üzüntümüz hadsizdi. 30 Kasým 2024'te geri alýndý.
| Kategori : / DÝL KALESÝ | Okunma Says: 3141 |
“Hareket” Türkçemize “Bereket” Getirdi
“Hareket” ve “devinmek” Türkçemizin müteradif (veya yakn manal) iki kelimesi… Her zaman birbirinin yerine kullanlmaz. Nasl ki “kara” ile “siyah”, “büyük” ile “iri” her vakit yekdierinin yerini tutmaz; bunlar da öyle…
“Hareket” Arapçadan Türkçemize geçip mal olmu, en az 700 yllk bir kelime… Dilimizde kök salm, yemi verip çoalm: Hareketli, hareketsiz, hareketlilik, hareketsizlik, hareketleni, hareketlenme, hareketlenmek, hareketlendirmek; harekete geçmek, harekete geçirmek, hareket etmek, hesapl hareket etmek; hareket dairesi, hareket hastal, hareket noktas, hatthareket, kadn hareketi, pergel hareketi, yavalatlm hareket… olmu.
Atalarn aklna “hareket” daima “bereket” le gelmi, onlar “bereket” i hep “hareket” ten bilmi:
“Hareket berekettir.”
“Nerde hareket, orda bereket.”
“Hareket olmaynca bereket olmaz.”
“Hareket-bereket” beraberliini düününce Orhan Veli’nin en güzel iirlerinden “Masal” nasl hatrlanmaz? Bu “hareket” li ve “bereket” li iiri okuyan herkesin gözünde herhâlde kendi masal ça, yani çocukluu canlanr:
Çocuk gönlüm kayglardan âzâde,
Yüzlerde nur, ekinlerde bereket;
At üstünde mor kâküllü ehzâde
Unutmaya baladm memleket…
akamda annemin scak dizi,
Kulamda falc kadnn sözü;
Göl banda pâdiâhn üç kz,
Alaylarla Kafda’na hareket…
“Hareket” mi “Devinme” mi?
“Devinmek” fiili – Dr. Nevnihal Bayar’n Açklamal Yeni Kelimeler Sözlüü’ne göre – orta Türkçe devrine aittir ve “Eskiden de kullanlan kelime dil devrimiyle canlandrlmtr.” Sevan Nianyan’n Sözlerin Soyaac’na göre “Orta Anadolu azlarnda daha çok kanmak, durduu yerde didinmek anlamna gelen bir fiilden yaz diline aktarlmtr. Nihai kökeni belirsiz olan fiil, de- ve dei- fiilleriyle ilgili olabilir.”
TDK’nin Tarama Sözlüü’nde “devinmek” sözü için yalnzca üç tane örnek var; bunlarn ikisi on altnc, biri ise on yedinci asrdan… Yani son üç yüz seneye ait örnek yok…
“Devinmek” kelimesini Kaamûs- Türkî’de görmüyoruz. 1928’de Dil Encümeni tarafndan tertip edilen ve o yllarda Türkçe kültür dilindeki bütün kelimelerin listesi saylabilecek olan mlâ Lûgati’nde de bu kelimeye rast gelmiyoruz. Ömer Asm Aksoy’un Atasözleri ve Deyimler Sözlüü’ndeki 7853 söz arasnda, içinde “devinmek” kelimesi geçen bir tek söz dahi yok… TDK’nin imdi nternet sitesinden verdii Atasözleri ve Deyimler Sözlüü’nde de “devinme” li bir söz göremiyoruz. Güncel Türkçe Sözlük’te “devinmek” kelimesi için bir tek örnek cümle yok.
“Devinmek” kelimesi hakkndaki tespitlerden çkan netice: Görülüyor ki bu kelime en az üç-dört yüzyldan beri kültür dilinde yerini “hareket” e brakm, sadece belli azlarda öyle böyle yaayan bir kelime olarak kalm… “Sayr” nn kaybolup gitmesi ve yerini “hasta” ya terk etmesi gibi…
“Hareket” ve “Bereket” Türkçeden Atlmalyd
TDK’nin gözünde “hareket” olsun “bereket” olsun – kendi ifadesiyle – “Osmanlca art, yabanc, Türkçe karlnn bulunmas gereken” binlerce kelimeden ikisiydi. Öyle ya, ikisi de aslen “Arapça” idiler ve bu yüzden mutlaka Türkçeden atlmalydlar. Tabii ki “idman, müsabaka, müsabk” gibi kelimeler de ayn lekeyi tayorlard; o hâlde dilimizde niçin yayorlard? Oysa “hareket” yalnzca Arapçann ve Farsçann kelimesi deildi; hepsi birer Türk lehçesi olan Azeri, Bakurt, Kazak, Krgz, Özbek, Tatar, Türkmen, Gagavuz ve Uygur Türkçelerinde de vard… “Müsabaka” sözü de yalnzca Arapça ve Farsçada deil, Azeri, Özbek ve Uygur Türkçelerinde de kullanlyor. “dman” kelimesi Arapça ve Farsçann yannda Azeri Türkçesinde de “idman” dr; Kazak, Krgz, Özbek, Türkmen, Gagavuz ve Uygur Türkçelerinde “mek” tir (ki o da Arapça aslldr), Türkmen Türkçesinde ayrca “beden terbiyesi” dir (ki bizde de yakn tarihe kadar ayn ismi tayordu, sonra “terbiye” den teziktik, “eitim” e tzktk).
Hadi Arapça asll olmasndan gck kapyorlar, anladk; peki Türk lehçelerinde ortak kullanlmas TDK’lileri hiç düündürmedi mi? O kelimeleri dilimizden koparrken kopan balarn aslnda bizi sadece Araplar ve ranllara deil, ayn zamanda Azeri, Bakurt, Kazak, Krgz, Özbek, Tatar, Türkmen, Gagavuz ve Uygur Türklerine de baladn bilmiyorlar myd? (Bu mesele imdilik bir kenarda beklesin.)
TDK bunlarn hepsini unutmak ve unutturmak istedi: 700 yllk “hareket” e karlk “kmlt, davran, devinim, devinme, devini” yapt. 500 senelik “idman” terk edip “altrma” yapmak istedi. Dört asrlk “müsabaka” dan kaçp “yar” a seirtti.
Atletizm Sahalarnda Avrupal Asilzadeler
Türkçenin atletizm sahasna Dou (Arapça / Farsça) dan gelip dâhil olan “müsabk” lar, bahakem (TDK) tarafndan saha dna – hatta yurt dna – atlmak istendi. Bat (Yunanca / Latince / ngilizce / Franszca) dan gelip “participate” olan “athléte” ler ise saygyla karlandlar. Bunlarn sahay ele geçirmelerine de bahakem seyirci kald. Mesela Yunanistan’da doup büyüdükten sonra oradan frlayp her ülkeye koan “olimpiyat” ve “maraton” kardeler bunlarn en mehurlar. Bu iki Helen eri, yüz yldan beri, Türkçenin atletizm pistinin en muteberi, her spor enliinin kamberi oldular.
“Olimpiyat” ve “maraton” kardeler, dilimizin atletizm sahasnda dier Grek ve Avrupal (Latin, Fransz, ngiliz) soylularla hâkimiyetlerini ilan edip boy boyladlar, soy soyladlar.
Türkçemizin atletizm sahasna hâkim olan bu lort (grandük, aridük, dük, prens, marki, övalye, kont, vikont, baron…) larn bir ksmn “ism-i sherif” leriyle sayalm:
atlet, atletik, jimnastik, atletizm, kulvar, parkur, barparalel, barfiks, aerobik, sprinter, turnuva, kros, duatlon, dekatlon, triatlon, pentatlon, heptatlon.
Bunlar ülkemize kabul etmemek, kaçak girenleri geri göndermek filan, 1930’lar TDK’sinin aklnn köesinden bile geçmezdi. Çünkü bu lortlar Avrupa’nn (yani medeniyetin) göbeinden terif etmilerdi; ho gelmiler, Türkçeye eref (Affedersiniz, “onur” diyecektim. Hatta “honneor” mu deseydim?) vermilerdi.
O devirde TDK’nin en büyük derdi “Osmanlca” dedii kelimelerdi. Hani, Arapçadan, Farsçadan gelen u garabet ve gudubetler…
Neden sonra (aradan yarm asr falan geçtikten sonra) TDK, Dou’ya ve Bat’ya farkl bakmaktan mecburen vazgeçti (veya öyle görünmesi icap etti):
“Artk u perhizi adam gibi yapaym. u lahana turusunu da terk edeyim; hem midemi bozuyor hem de dosta dümana kar ayp oluyor!..” dedi. Batl kelimeleri de “yabanc” görmeye, onlara kar da “öz Türkçe” karlklar imal etmeye mecbur kald.
Gelgelelim atletizm sahasndaki Avrupallara yine pek dokunmad. Bir iki tanesine – belli ki ayak sürüyerek – Türkçe karlklar bulmu:
“Kros” yerine “kr kousu” gibi, “parkur” yerine de “yaryolu” gibi doru ve güzel iki sözü teklif etmi ama peine dümemi; u anda – kendisi de dâhil – bunlar kullanan yok…
Dierlerinin zaten ne ele alnacak bir yan var ne dile alnacak bir taraf: “Atletizm” yerine teklif ettii “yarmclk” kelimesini, “atlet” yerine öne sürdüü “yarmc” y kendisi beendi mi acaba? Ya “atletik” yerine uydurduu hantal kelime: “yarmc yapl?”
Peki, kendi imal ettii bu be kelimeye TDK imdi sahip çkyor mu? Hayr, bunlarn hiçbiri bugün Yabanc Sözlere Karlklar Klavuzu’nda yok… Yani bugün TDK’miz “kros, parkur, atlet, atletik, atletizm” kelimelerini yabanc saymyor.
Ya “kulvar, barparalel, barfiks, jimnastik, aerobik, sprinter, olimpiyat, turnuva, maraton, duatlon, triatlon, pentatlon, dekatlon, heptatlon” ve benzerlerini? Onlar ne dün yabanc sayd ne bugün…
O hâlde “hareket, idman, müsabk, müsabaka, beden terbiyesi” gibi asrlk sözleri yabanc görerek atmak isteyilerini nasl izah ederler acaba?..
Yazar: C.Yakup Þimþek |
03-04-11 |
||
|
E mail: c.yakup_simsek@dogrulus.com Yazar Hakknda Bilgi ve Dier Yazlar |
Tweet | ||
 |
 |
||
