MUSTAFA İSLAMOĞLU YAPIYOR MU, YIKIYOR MU?-1 / ÎMAN VE İSLÂM Kategorisi

ÂYET-İ KERÎME

Ve gecenin bir kısmında O'na secde et. Gecenin uzun bir bölümünde de O'nu tesbih et.

İnsan: 26

HADÎS-İ ŞERİF

Mîzâna ilk konulacak şey, güzel ahlâktır.

Taberânî, el-Mu'cemu'l-Kebîr

SÖZÜN ÖZÜ

Alçakgönüllü yüreklerde yaşayan düşünceler, yüksek düşüncelerdir.

Montaigne

Rota Haber Son Dakika!

Kategori : / ÎMAN VE İSLÂM

Okunma sayısı : 730

MUSTAFA İSLAMOĞLU YAPIYOR MU, YIKIYOR MU?-1

İslamoğlu, Eş'ârîlik ve Kemalizm

Talha Hakan Alp hoca, Rıhle Dergisinin son sayısında Mustafa İslamoğlu’nun Eşarî Mezhebiyle ilgili tenkitlerini ele aldı.

Mustafa İslamoğlu'nun Eş'ârîlik Sendromu

01.05.2011 Pazar günü Fatih[1] hocamın tembihiyle Hilal Tv’de Mustafa İslamoğlu’nun el-Esmaü’l-hüsnâ dersini dinlemeye başlıyorum. el-Alîm ism-i şerifini açıklıyor İslamoğlu. Nasıl oldu ben de anlayamadım, söz bir şekilde insan iradesi ve kader inancına geliyor. Yüzyıllar boyunca milyonlarca müslümanın çizgisini kendilerine istikamet edindiği büyük bir İslam âlimi İmam Eşarî hedef tahtasına yerleştiriliyor. Suçlayıcı ve tahfif edici bir dille serdedilen eleştiriler, İmam Eşarî şahsında İslam ilim ve medeniyet tarihine karşı güven duygularını yıpratan, tarihi aidiyetlerin köklerine hoyratça asılan kuru, hamasi bir karalama seansına dönüşüyor.

Özellikle ifade etmeliyim, bu tür konuşmalar ortalama bir müslümanda sadece kendi dindarlığından şüphe etmek gibi bir reaksiyona yol açmakla kalmıyor, ilaveten dinin kaynaklarına ve temel ilkelerine dair zamanla nüksedecek derin şüpheleri de besliyor.

İslamoğlu, Eşarîliği eleştirirken Mâtürîdîliğe tutunuyor, bu toprakların Müslümanlarının Mâtürîdî oldukları halde nasıl Eşarîleştirildiklerinden dem vuruyor ve derin vahlar çekiyor. "Bir Mâtürîdî olan Ömer Nesefî’nin akadini bile bu memleketin insanlarına Taftâzânî gibi bir Eşarînin şerhinden okuttular" diye hayıflanıyor.

Ömer Nesefî’nin metnini de Taftâzânî’nin şerhini de okumuş, okutmuş ve Türkçeye çevirmiş biri olarak hayret ve ürküntü ile karışık acı bir tebessüm ilişiyor yüzüme. Acı, çünkü kader konusunda Mâtürîdî metinle Eşarî şerh arasında İslamoğlu’nun afişe ettiği sloganları besleyecek ne fark var ki diye mırıldanıyorum şaşkın şaşkın. Sırf Eşarîliğe muhalefet olsun diye Mâtürîdîcilik yapmak ne kadar sahici? Dinleyen de sanacak ki Mâtürîdîlikle Eşarîlik arasında önemli farklar var. Mesela sormak isterim; kader konusunda Eşarîler, kulun fiilini Allah yaratır derken acaba Mâtürîdîler –Mutezile ile bir olup- kulun kendisi mi yaratır demiştir? Ya da Eşarîler insan eylemlerini Allah’ın iradesi, takdiri ve kazasına bağlarken sözümona Mâtürîdîler –yine Mutezile ile bir olup- hayır, insan eylemleri Allah’ın ne iradesi, ne takdiri ve ne de kazasıyla olmaktadır mı demiştir? Tam aksine bu konularda Eşarîler ne demişse Mâtürîdîler de aynı şeyi söylemişlerdir. Hatta dahası var. Mâtürîdîler, Mutezile karşıtlığında Eşarîleri geçmiş, Mutezile’nin Mecusilerden daha beter bir halde olduğunu söylemişlerdir. Aynı derste İslamoğlu’nun kendisi de kimin dediğine temas etmeden bu suçlamadan esefle söz etmektedir. Oysa suçlamanın gerçek muhatabı Eşarîleri taşlayacağım derken yere göğe sığdıramadığı Mâtürîdîlerdir.

Eşarî taşlaması uğruna servis edilen işbu Matüridî propagandasına kim kanar? İslamoğlu’nun, Matüridîliği benimsediği için Eşarîliği eleştirdiğini hiç düşünen olmuş mudur? Tıpkı Kemalistlerinki gibi İslamoğlu’nun Mâtürîdî retoriği de inandırıcı değildir; çünkü altı boştur. Ayrıca düpedüz istismardır. Eşarîlere vururken bu ülke insanlarının vicdanlarında sığınacak bir yer arayışıdır. Matüridîlik, Kemalist dönemden beri bu ülke Müslümanlarının vicdanında sadece Eşarî taşlamacılığı için edinilmek istenen güvenli bir sığınaktır… Yoksa Matüridî metinlerinde İslamoğlu’nun yüzünü buruşturacak onlarca kazıyye olduğunu görüp bilmek için çok değil kaza-kader bahsini okumak kâfi. Burada arsız bir çarpıtma yoksa eğer açık bir cehalet olmalı Matürîdîliğin ne olduğuna ve temel görüşlerine dair.

Evet, ileride örneklendireceğim üzere bu ülkede Eşarî sendromu, aslen Kemalistlerin problemidir. Aynı sendromu İslamoğlu’nda gördüğümde "Eyvah!" dedim. Yıllarca kemalizmi eleştiren hoca şimdi Kemalist ideologlarla bir olmuş, Eşarîliği taşlıyor.

İslam’ı, ideolojik motivasyonla okuyan ve ayetlere sürekli ideolojik arkaplan çıkartmaya çalışan idrakin temel handikapıdır bu ve maalesef hep böyle bir trajediyle sonuçlanmıştır. Bu tür okumada İslam ideolojik söyleme enerji ve slogan üreten bir kaynak olarak bir süre istihdam edilir. Ayet mealleri hep bu istikamette formüle edilir. İdeolojik söylem büyür, şişer ve dönüp İslam’ın hassas yapılarını tahrip etmeye başlar… Kader meselesi bu hassas yapıya tipik bir misaldir Mustafa İslamoğlu için. Kendisi de derste ifade ediyor zaten ve diyor ki; önce Emeviler, sonra Eşarî kelamcılar tarafından dipten tünel kazılarak, (Kur’an’ın arkasından dolanılarak) İslam’a sokuşturulan 5 cahiliyye inancı var: 1-Kader inancı 2- Şefaat inancı 3- Kadın tasavvuru 4- Kölelik tasavvuru 5-Mucize inancı…

Şimdi İslamoğlu’nun dersteki konuşmasının satır başlarından hareketle kaza-kader, Eşarîlik, Mâtürîdîlik meselesine dair sarf ettiği sloganlara bir göz atalım.

Sloganların büyüsü

Hazır yeri gelmişken arz edeyim: Slogan diyorum. Çünkü İslamoğlu’nu tanıyanlar bilir. Kendisi adeti olduğu veçhile köşeli cümleler kurarken işin delil ve sağlama tarafıyla pek alakadar olmaz. Kaynak işçiliğine pek tenezzül etmez. Okur ayeti, patlatır sloganı. Ayetin lafız ve anlam örgüsü böyle bir genellemeye el verir mi, nassın cümle yapısı, bağlamı ve Kur’an’ın bütünü, yaptığım yoruma ne kadar izin verir diye dert etmez. Dinleyenlerden biri de kalkıp “hocam öyle diyorsun; ama filan ayette de tam aksi ifade ediliyor”, demez, diyemez. Çünkü İslamoğlu’nun kendinden emin cümleleri dinleyenlerin aklında en ufak bir kuşkuya bile yer bırakmıyor. Eh, hoca da mesela gidin arkadaşlar, bu hafta Mâtürîdîliğe dair Türkçe metinlerden konuyu araştırın. Bakın bakalım kader inancı var mıdır, diye açık yürekli bir çağrıda bulunamaz. Hal böyle olunca kimse salondan çıktığında merak edip mesela Prof. Dr. Bekir Topaloğlu hocanın Mâtürîdîyye Akaidi adıyla tercüme ettiği es-Sabunî’nin el-Bidaye’sinden konuyu araştırma gereği duymaz. Halbuki bu hiç de zahmetli bir iş değil. Kitabın girişinde fihrist var. Orada kaza ve kader başlığını bulduktan sonra ilgili sayfayı açıp meseleyi tahkik etmek çok kolay. Nitekim kitabın 155. sayfasında yer alan Kaza ve Kader başlığı altındaki ilk cümle şöyle: “Ehl-i hak (Allah zaferlerini daim kılsın) şöyle dedi: Yaratıkların fiilleri, halleri ve sözlerinin hepsi yüce Allah’ın kaza ve kaderi ile vücud bulur.”[2]

Bu cümleyi okuyan İslamoğlu izleyicisinin tepkisini merak ediyorum. Acaba kendisine şu soruyu sorabilecek mi: Hangi Matürîdîlik gerçek? İslamoğlu’nun Eşarîliği taşlarken tutunduğu Matürîdîlik mi, yoksa kaynaklardaki Matürîdîlik mi?

Evet, maalesef İslamoğlu bir şeyler yapıyor ama yaptığından çok daha fazla yıkıyor. Güzel formülasyonları da var ama kendince kalkıştığı yapıbozumu tam bir felaket! Kaynak taraması, metodolojik ciddiyet, nasları anlamaya dönük lügavi tahliller ve böyle bir arkaplana müstenid tutarlı ve mütenasip bütün fikir üretimi konusunda son derece gevşek davranıyor. Yani yaldızlı söylemler üretir, sizi hop oturtur, hop kaldırır, ama söyleminin atölye tarafı tam bir fiyaskodur. Narkoz yemiş hasta gibi, başlarda sloganların büyüsü size bir şey hissettirmez ama etkisi geçtikçe, inanca ve temel İslam tasavvuruna verdiği tahribatın acısı derinden sızlatır… Kimi? Tabii ki beyin ve yürek sinirleri alınmamış, sözün estetiğine değil, hakikat değerine kıymet veren Kur’an taliplerini…

Aşağıda kalın fontlarla İslamoğlu’nun mezkur derste diline doladığı bazı sloganlara, ardından kısa kısa tenkitlerimize yer vereceğiz:

1. “Bu milletin inançta mezhebi olan Matürîdîliği bu milletten sakladılar... Ebu’l-Muîn en-Nesefî Matürîdîliği Tabsıratü’l-edille’de kodlamış bir Matürîdî âlimdir. Tabsıratü’l-edille’yi bu memlekette okutmadılar... Bir Mâtürîdî olan Ömer Nesefî’nin akaidini de Eşarî Taftazânî’nin şerhinden okuttular... Tabsıra’da kader inancı yoktur, orada iman esasları 5’dir…”

Söze önce bu topraklarda Matürîdîliğin okutulmadığı yönündeki iddiayı irdeleyerek başlayalım. Bu topraklarda Matürîdîliğin okutulmadığı iddiası mesnetsiz bir genellemedir. Matürîdîlik bu topraklarda okutulmuştur. Medreselerin en temel akîde kitabları olan Fıkhu’l-Ekber şerhleri, Emali ve şerhleri, keza Ömer Nesefî metni birer Matürîdî metnidir. Tabsıratü’l-Edille’nin ders kitabı olarak okunmaması metnin hacmiyle alakalıdır. Tabsıra uzunca bir metindir ve uzun metinler ders kitabı olarak okutulmaya elverişli değildir. Tabsıra yerine Tabsıra’dan derleme risaleler sadedinde Ömer Nesefî akaidi ve es-Sabûnî’nin el-Bidaye’si bu topraklarda okunmuş ve okutulmuştur. Bu iki kitap, birincisi çok kısa olmakla birlikte ikisi de Tabsıra’nın birer özetidir.
Keza Ömer Nesefî akaidi’nin, bir Eşarî olan Taftâzânî’nin şerhiyle birlikte okutulması, bu topraklarda Mâtürîdî akidesinin okutulmadığı, Eşarî akidesinin okutulduğu anlamına gelmez. Zira Taftâzânî mezkur şerhte Mâtürîdîlerin görüşlerini şerh ve tafsil eder, Eşarî’nin görüşleriyle karşılaştırır, muhakeme eder. Taftâzânî okumaları Mâtürîdîliği Eşarî mezhebiyle karşılaştırmalı okuma geleneğine işaret eder, Mâtürîdîliğin okutulmadığına değil. Birbirine yakın iki ehl-i sünnet mezhebini karşılaştırmalı biçimde okumak Mâtürîdî mezhebini doğru ve yetkin surette anlamak için de büyük bir avantajdır. Ayrıca Taftâzânî üzerine yazılan birçok haşiye de Matüridîlik savunusu yapan metinlerdir ve bu topraklarda ders müfredatlarında yer almıştır. Demek oluyor ki “bu topraklarda Mâtürîdîlik okutulmadı” önermesi altı-arkası boş bir slogandır.

Mâtürîdîlik ve kader inancı

Tabsıra’da kader inancı yoktur sözü tam bir çarpıtmadır. Çünkü Tabsıra’da kaza-kader bahsini işlemek üzere “kaza ve kader hakkında kelam” başlığıyla açılmış özel bir bölüm vardır. Bu bölümde Tabsıra yazarı Nesefî, kaza-kader inancını savunur, bu inancı benimsemeyen Mutezile’ye ağır tenkitler yöneltir.

"Peki, İslamoğlu bu iddiayı neye dayandırıyor?" diye sorabilirsiniz. Benim tesbit edebildiğim o ki, İslamoğlu bu iddiasını Müellif Nesefî’nin, mukallidin imanını tartıştığı bahiste geçen şu cümlelerine dayandırıyor: “İman, Hz. Muhammed’in Allah katından getirdiklerini tasdiktir. Bu tasdikin içinde tasdiki gereken bütün esaslar vardır. Çünkü bunun içinde Allah Teala’ya, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine ve ahiret gününe iman vardır.” [3] Konu burada bitmiyor. Nesefî tasdiki açıklamaya devam ediyor: “Tafsilatlı biçimde iman edilmesi gereken şeylerin hepsine de iman vardır.”[4]

Burada önce şu iki hususun altını çizmemiz gerekiyor: Birincisi, İslamoğlu’nun, Tabsıra’nın kaza-kader konusunda ne dediğini, kaza-kaderi bir inanç olarak görüp görmediğini tespit etmek için kitabın kaza-kader bölümüne bakacağı yerde, konuyla alakası olmayan mukallidin imanı bahsine bakması ve bu bahiste geçen dolaylı bir ifadeden böyle keskin ve iddialı bir sonuç çıkarması ilim ve hakkaniyete yaraşır bir tutum değildir.

Altı çizilmesi gereken ikinci husus şudur: İmam Nesefî’nin cümlelerinde ne imanın şartlarından ne imanın şartlarının sayısından ve ne de bunların beş tane olduğundan söz edilmektedir. Çünkü başlık da gösteriyor ki, konu imanın şartları ya da esasları değildir. Konu mukallidin imanı konusudur. Ve bu sadette konu tasdik nedir, mukallidin tasdiki ne kadar geçerlidir gibi sorunlar etrafında şekillenmektedir. Bu bakımdan yukarıda tercümesini aktardığımız ifadelerin imanın şartlarını anlatmak üzere tasarlanmadığını çok rahat söyleyebiliriz. Dolayısıyla Allah’a, meleklere, kitaplara, peygamberlere ve ahrete imanı burada imanın şartları gibi düşünmemizi gerektirecek bir arka plan yoktur. Bunlar sadece tasdikin içeriği sadedinde serden zikredilmiştir.

Ayrıca imanın şartları bağlamında olmasa bile sonuçta mezkur esaslar zikredildiği halde neden kadere iman zikredilmemiştir, diye bir soru da çok anlamlı değildir. Zira müellif Nesefî, kadere imanın bir iman esası olduğunu, inkârının küfrü gerektirdiğini söylemekte ve bunu mutezileye karşı hararetle savunmaktadır. Kadere iman konusunda Tabsıra’da İslamoğlu’nun iddialarını çürütecek apaçık beyanlar varken burada doğrudan konuyla alakası olmayan ifadelerden aksi yönde bir sonuç çıkarmaya çalışmak hiç dürüstçe bir davranış değildir. İleride Nesefî’nin kadere imana tahsis ettiği konuya ve orada sarf ettiği sözlere de değineceğiz.

Şimdi sözün baş kısmında “tasdiki gereken bütün esaslar…” ifadesiyle bu son cümleyi birlikte düşündüğümüzde ortaya çıkan sonuç şudur: İman esasları sadece örneklerine yer verilen 5 maddeden ibaret değildir. Bu 5 esas, sadece ayetlerdeki kalıp ifadede yer aldıkları için özellikle zikredilmiştir. Bunların dışında tasdiki gereken ve tafsilatlı biçimde iman edilmesi icabeden başka esaslar da vardır.

Peki zikredilen 5 esasın dışında Nesefî’nin iman edilmesi gerektiğini söylediği diğer esasların arasında kader inancı var mıdır? Bunun cevabı için Tabsıra’nın diğer bölümlerine müracaat etmek gerekecek. Kitabın diğer bölümlerine baktığımızda –bütün Mâtürîdî mezhebi metinlerinde olduğu gibi- Nesefî’nin Kaza ve Kader hakkında Kelam diye bir başlık açtığını görüyoruz. Bu başlık altında kaza-kader kavramlarını açıklayan Nesefî, kaza-kader inkarcısı Mutezile’yle tartışıyor ve kader inancını savunuyor. Bu sadette manidardır: Kader inkarcısı Mutezilî kelamcı el-Ka’bî’yi eleştirirken peygamberimize nispet edilen “kaderin hayrı da şerri de Allah’tandır” hadisini zikrediyor. Keza Sa’d b. Ebi Vakkâs tarikiyle geldiğini bildirdiği şu rivayete de yer veriyor müellif Nesefî: “Dört şey var ki, bunlar kimde bulunursa o mümindir. Kim üçüne inanır, birini gizlerse kafir olur. Bunlar, Allah’tan başka ilah olmadığına, benim onun resulü olduğuma, öldükten sonra dirilmeye ve hayrıyla şerriyle kadere imandır, şehadettir. Üçüne inanıp birini gizleyen kafir olur.” Manidardır Nesefî hemen akabinde el-Ka’bî’yi eleştirirken şu sözleri sarfediyor: “Fakat o öyle bir adamdır ki, işine gelen hadisi alıyor, işine gelmeyen hadisi terk ediyor.” Burada Tabsıra’yı göklere çıkartıp Eşarîleri yerden yere vuran İslamoğlu’na manidar bir ders çıkmıyor mu? Tabsıra’dan işine gelen bölümleri alıp, işine gelmeyen bölümleri es geçmekle el-Ka’bî’yle aynı noktaya gelmiş olmuyor mu İslamoğlu?

Eşarîlik bir virüs müdür?

2. “Eşarîlik Müslüman inancına sızmış bir virüstür… Klasik kelam Allah’ı kurtarma derdindedir. Allah üzerinden kelam yapmaktadır. Allah’ı eşya ve insan üzerinden değil, Allah’ı Allah üzerinden tanımaya dönük bir harekettir klasik kelam. Klasik kelamın problemi, saplantısı budur. Oysa insan sorumluluğunu esas alsaydı haddini bilmiş olurdu…”

İslamoğlu’nun sözkonusu derste sarfettiği ürkütücü sözlerden biri de Eşarîliğin virüs olduğunu ifade eden ilk cümle. İslamoğlu, İslam ilim ve medeniyet tarihinden, bu tarihin güzide şahsiyetlerinden ve özellikle birer Eşarî olan İmam Gazzalî’lerden, Fahreddin Razi’lerden, Kadı Beyzavî’lerden, Allame Taftâzânî’lerden, Seyyid Şerif Cürcanî’lerden ve benzer binlerce âlimden ve bu âlimlerin doğrudan ya da dolaylı biçimde gelişmesine hizmet ettikleri ilim-irfan müktesebatından zerre kadar fayda gördüğüne, kendilerine zerre şükran borcu olduğuna inanıyorsa yaptığının düpedüz nankörlük ve kadir bilmezlik olduğunu itiraf etmeli, pişmanlık duyup Allah’tan af, müminlerden özür dilemelidir.

İşin bu kısmını İslamoğlu’nun vicdanına bırakıp biz iddiaya geçelim. İslamoğlu’nun gerekçesi Eşarîliğin Allah inancını, eşya ve insan üzerinden değil de, yine Allah üzerinden tesise kalkışmasıdır. Ona göre Eşarîler, Allah’ı tanımak için Allah’ın zatını değil, yaratılmışları ve özellikle insanoğlunu dikkate almalıydı. İslamoğlu’na göre Allah’ı tanımak için insan aklının kalkış noktası kendisi, yani insanî tecrübe olmalıdır, Allah’ın zatı değil. Ona göre Eşarîler insan üzerinden değil de Allah’ın zatı üzerinden bir Allah inancı geliştirmeye kalktıkları için ortaya son derece katı, duyarsız bir Allah tasavvuru çıkartmışlardır.

Mealen İslamoğlu’nun dayandığı gerekçeler bunlar. Demek oluyor ki, modern çağlara kadar Müslümanların ekseriyetinde geçerli olan bu tasavvur, Allah’a karşı inancı ve duygusu hastalıklı bir zihniyeti beslemiştir.

Hakikaten durum böyle midir? Söze şuradan başlayalım. Allah inancı sadece Allah’ın varlığı, birliği ve eşi, benzeri ve ortağı olmadığı yönündeki temel inanç maddelerinden ibaret değildir. Allah inancı Allah’a dair itikadımızı etraflı biçimde açıklayan genel bir tasavvurdur. Bunun içinde Allah’ın zatına ilişkin hususlar olduğu gibi, Allah-âlem ve Allah-insan ilişkisine müteallik hususlar da vardır. Bu hususlar yerleşik Kelam terminolojisinde Allah’ın sıfatları ve kaza-kader konuları çerçevesinde konuşulmuş, tartışılmıştır.

Allah’ın sıfatlarına dair inancımızın kaynağı diğer bütün dinî meselelerde olduğu gibi elbette naslardır. Allah kendisini Kur’an ve sünnet naslarında nasıl tanımladıysa, nasıl takdim ettiyse birer mümin olarak bizim O’na bu çerçevede inanmaktan başka çaremiz olmadığı açıktır. Çünkü Allah bizim için gaybdır; gördüğümüz, tuttuğumuz, beş duyudan biriyle algıladığımız maddî-müşahhas bir varlık değildir. Ayrıca O’nun varlığıyla bizim varlığımız kategorik olarak bambaşkadır. O varlığı zorunlu/vacibü’l-vücud, bizler varlığı olumsal/caizü’l-vücud varlıklarız. Binaenaleyh Allah ile kul arasında mukayese kabul etmez bir farklılık olduğu çok açıktır. Bu bakımdan gerek Eşarîler, gerek Mâtürîdîler kelamî ilkeleri vaz ederken esasta naslar zemininde hareket etmişlerdir. Daha sonra nasların mübhem bıraktığı, farklı anlama ve yorumlama imkânları sunduğu yerlerde de akl-ı selimi esas almışlardır. Bu konuda Eşarîlerle Mâtürîdîler arasında fark olmadığı gibi, iki ekolün ortaya koyduğu Allah inancı arasında da İslamoğlu’nun vehmettiği gibi bir fark da yoktur. Sözkonusu iki mezhebin Allah’ın sıfatları konusundaki en mühim tartışmaları tekvin sıfatında olmuştur. Diğer sıfatlarda büyük oranda ittifak halinde olan bu iki mezhep tekvin sıfatının zati sıfatlardan olup olmadığı hususunda ihtilaf etmiş, Eşarîler onu zati sıfatlardan kabul etmez iken Mâtürîdîler zati sıfatlardan kabul etmiştir.[5]

Kader konusunda da iki mezhep arasında mutezileyle olan ihtilaflarını andıracak kadar bir ihtilaf bulunmamaktadır. Her iki mezhebe göre de kulların fiilleri Allah tarafından yaratılmıştır. Her iki mezhebe göre de kul fiilini yaratan değil, kesbedendir. Bu konular kaza-kader meselesinin temelini teşkil eden konulardır ve mezkûr iki mezhep arasında burada bir görüş ayrılığından söz edilemez. Yalnız kesbin ne olduğu hususunda İmam Matürîdî İmam Eşarî’den ayrılmaktadır. Bu ihtilaflar da olmasaydı zaten iki ayrı mezhepten söz etmek de mümkün olmazdı.

İnsan merkezli Allah tasavvuru söylemine gelince, Allah inancında insanı merkeze alan, insan tecrübesi üzerinden hareket eden yöntemin doğrudan neye tekabül ettiği ve varsa sınırlarının ne olduğu hususu son derece mübhemdir. Açıkçası İslamoğlu’nun insan idrakini merkeze alan Allah tasavvurundan ne kast ettiği açık değildir.

Şurası dikkatten uzak tutulmamalıdır; insan idrakini esas alan Allah tasavvuru, ucunda Hasan Hanefî’nin antropolojik Allah tasavvurunu barındıran son derece muhataralı bir söylemdir. Allah’ı insanın idrak ve beklentilerine göre tanımlayan bu anlayışa göre insanın gündeminde ne varsa Allah odur. Bugün insanının gündeminde özgürlük olan toplumda Allah özgürlüktür, insanının gündeminde ekmek olan bir toplumda Allah ekmektir. Burada meseleyi saptırdığım düşünülmesin. Hasan Hanefî de kendisini sözümona İslamî yenilenmeye adamış bir düşünürdür. Mezkûr yenilenme projesi içinde insan merkezli bir teoloji geliştirmekte, hararetle statik, aşkın/münezzeh bir Allah tasavvuruna karşı dinamik, yerel ve insanî bir Allah tasavvuru teklif etmektedir. Hanefî’nin şu sözleri, geliştirdiği Allah tasavvurunun somut ifadesidir: “Allah hangi ülke neye ihtiyaç duyuyorsa odur. Ekmekse ekmek, özgürlükse özgürlük… O’nun kendi şahsını ilgilendiren hiçbir teorik değeri yoktur, sadece insanı ilgilendiren pratik değeri vardır.”[6]

Eğer insan merkezli teolojiden maksat insan tarafından anlaşılabilir bir Allah tasavvuru arayışı ise kelam ilminin yaptığı da bizzat budur. Eşarî olsun Mâtürîdî olsun bütün kelamcılar nasları esas alarak insan idrakinin kavrayacağı bir Allah inancı tesis etmeye çalışmışlardır. Eğer modern insan böyle bir inancı idrak edemiyorsa burada en azından inancı sorguladığı kadar onu bir türlü idrak edemeyen modern bilinci de sorgulamalıdır.

İnsan merkezli Allah inancı söylemi diğer yandan da kıyasü’l-gâib ale’ş-şâhid yöntemini akla getirmektedir. Kıyasü’l-gâib ale’ş-şâhid kabaca gaybı şehadet alemine, lahuti gerçekliği nasûtî/fizikî gerçekliğe göre anlama ve yorumlama çabasıdır. Mutezile büyük oranda bu anlayışla hareket etmiştir. Ruyetüllah/Allah’ın görülmesi konusu Mutezile’nin tamamen bu anlayışa bağlı kalarak çözmek istediği bir konudur. Mutezile, bu dünyada görme fiilinin asgari şartları ne ise, Allah’ın ahirette görülebilmesi konusunda da aynı şartları gündeme getirmiş ve bu şartların Allah’ı mekansal kılacağını ileri sürerek ruyetüllahı –konuyla ilgili açık naslara rağmen- reddetmişlerdir.

Gerek Eşarîler gerekse Mâtürîdîler aynı konuda ne insanı, ne de insanî tecrübeyi dikkate almışlar, kıyasü’l-gâib ale’ş-şâhid yapmak yerine, konuyla ilgili açık ve meşhur naslara dayanarak ruyetüllahı savunmuşlardır.

Bunun yanında Eşarîler olsun Mâtürîdîler olsun Ehl-i Sünnet kelamcıların kıyasü’l-gâib ale’ş-şâhid yöntemine tümden sırt çevirdikleri söylenemez. Allah’ın sıfatları konusunda zaman zaman bu yönteme başvurduklarını görüyoruz. Mutezileden farkları bu yöntemi, nasların çerçevesini çizip içini boş bıraktığı alanda uygulamaları, bir ölçü dâhilinde kullanmalarıdır.

Aksi takdirde insan kendisine bakarak bir Allah tasavvuru geliştirecek olursa tenzih esası ciddi biçimde yara alır. Allah’la yakınlık kurmak adına geliştirilen insan merkezli bir teolojinin Eski Yunanın antropomorfik/insanbiçimci ilah tasavvuruna yol açma riski burada özellikle hatırda tutulmalıdır.

Bu ve benzer endişeleri göz önünde bulunduran Ehl-i Sünnet kelamcılar, insan algısını esas alan insan merkezli bir Allah tasavvuru yerine “leyse kemislihi şey’ün” [O’nun benzeri hiçbir şey yoktur] (Şûrâ, 11) ve benzeri ifadelerle Allah’ın aşkınlığının altını çizen naslara istinaden tenzih merkezli bir Allah inancı ortaya koymuşlardır.

İslamî ilimler örgüsü ve kelam-tasavvuf bütünlüğü

Bu bapta şunu da eklemeliyiz; anlattıklarımız Eşarî kelamcıların, Allah’ın insana şah damarından daha yakın olduğu, insana şefkat, merhamet gösterdiği, rahmetinin gazabını geçtiği yönündeki hakikatleri ve bu hakikatlere ibtina eden Allah ile kul yakınlığını, tasavvuf edebiyatındaki takribî ifadesiyle cem gerçeğini yok saydıkları anlamına gelmez.

Söz bu noktaya gelmişken İslamî ilimlerin doğasını ve her birinin hususî alanını kavramanın ehemmiyetine işaret edelim. Kelam ilmi, Allah’a, âleme, insana ve mutlak gerçekliğe dair inanç ve düşüncemizin zemin taşlarını döşer. Vaz ettiği temel ilkelerle zihinsel çerçeve çıkartır. Muhtevaya ve muhtevayla kuracağımız çıplak temasa dair hususî-derûnî boyut tasavvufun ilgi alanına girer ve Allah’a dair inancımızın kalbî/duygusal tarafı tasavvuf tarafından dizayn edilir.

Akla ve düşünceye hitap etmesi bakımından kelamın dili tenzih/fark karakterli olduğu halde kalbe hitap etmesi bakımından tasavvufun dili Allah-insan yakınlığına odaklı cem merkezlidir. Bir Eşarî ve bir sufî olarak İmam Gazzalî İslamî ilimler muvazenesinde inşa olmuş bir kafa ve ruh şahsiyeti olarak ne demek istediğimizin açık misalidir. Muhalled eseri İhya da tasarım ve dili itibarıyla bu muvazenenin en yetkin temsilini oluşturmaktadır. Kitapta kırk konaklık kafa ve kalb eğitimi/seyahati biçiminde tasarlanan ve inançtan ibadete, muamelattan ahlaka ve kalbiyyata kadar geniş bir yelpazede kelamî/fıkhî statik dokuyla iç içe aşkın tasavvufî dinamik muhteva, Allah’a karşı hem sorumlu hem umutlu, hem acziyetini müdrik hem kurbiyete tutkulu bir kul yetiştirme programıdır.

Bu bakımdan İslamî ilimlere muhtelif ünitelerden oluşan bir bütün olarak bakmalı, Kelamı bu bütünlük içinde kendine has mevkii ve misyonu açısından değerlendirmelidir. Dolayısıyla bütün içinde bir başka birime tevdi edilmiş fonksiyonu Kelamdan beklemek, hele hele buradan saldırgan bir Kelam eleştirisine kalkışmak kişinin marifetini değil, İslamî ilimler örgüsüne ve Kelam’ın tabiatına karşı yabancılığını bir diğer ifadeyle suçundan beter mazeretini gösterir.

(Devam edecek)

[1] Mehmet Fatih Kaya hoca
[2] Nureddin es-Sabuni/Bekir Topaloğlu, Matüridiyye Akaidi, Diyanet işleri başkanlığı, 5. Baskı, Ankara 1995, s. 155.
[3] Ebu’l-Muin en-Nesefi, Tabsıratü’l-edille, c. 1, s. 25.
[4] A.g.e., c. 1, s. 25.
[5] İbn-i Ebî Azebe, er-Ravdatü’l-behiyye fîmâ beyne’l-eşâira ve’l-mâtürîdiyye, s, 101
[6] Fethi Ahmet Polat, Çağdaş İslam Düşüncesinde Kur’an’a Yaklaşımlar, s. 53.

Yazının kaynağına ulaşmak için tıklayınız.

Yazar: Talha Hakan Alp	04-07-11
E mail: darulhikme.org.tr	Paylaş	Tweet

Yorumlar:2

Alaettin Emre Yapar
Çok Çalışmam Gerekiyor Anne Çoook			Tarih : 07-07-11
Hakan hocamızın yazısında mevcut ilmî değerlendirmeleri yapmak için kaç fırın ekmek yemem lâzım bilmem. Ama bir muhtasar ilmihâl okumuş çocuk Mustafa Islamoğlu' nun yanlışlarını sezer. Ama o zata ilmî cevaplar dizmek daha ayrı bir meziyet. Mevla cehdimizi ziyade kılsın.

abdullah abdullahoğlu
tahrifat			Tarih : 06-07-11
MUSTAFA İslamoğlu maalelesef yaldızlı edebiyatıyla tamir ediyormuş gibi görünüp tahrip ve tahrifat yapıyor. Gafil olmamak gerek.