Halep, 12 Aralýk 2016'da Rus ve Ýran destekli Esed ordusu tarafýndan düþürülmüþtü. Üzüntümüz hadsizdi. 30 Kasým 2024'te geri alýndý.
| Kategori : / DÝL KALESÝ | Okunma Says: 3216 |
(TDK’den Bir Düzine Hata – 20)
TDK’miz “pavyon”u sevdii gibi “bar” da seviyor. Fakat onun gözdesi Avrupa’nn “bar”lar. “Nerden çkaryorsun?” mu dediniz? Nerden olacak, TDK’nin lügatlerinden… Osmanlcadan Türkçeye Cep Klavuzu’ndan tutun, Güncel Türkçe Sözlük’e kadar… En eskisinden en yenisine dek…
Avrupa’nn “bar” en az bir asrdan beri Türkçede kullanlyor. TDK Avrupa’nn ne “pavyon”unu yabanc sayd ne “bar”n. 1935’in Cep Klavuzlarna bakarsanz görürsünüz: TDK o yllarda yüzlerce kelimeye “Osmanlca” yaftas vurdu; yerlerine sürü sürü, turfa kelime uydurdu.
1930’larda “pavyon”u veya “bar” kovmak TDK’nin aklnn köesinden bile geçmezdi. Çünkü,
A) “Pavyon” olsun “bar” olsun Avrupa’nn göbeinden gelmilerdi; o hâlde ho gelmi, sefalar getirmilerdi. Ne de olsa artk yüzümüz onlara dönmütü; kzmamal ve kzarmamalydk.
B) O devirde TDK’nin en büyük derdi “Osmanlca” dedii kelimelerdi; o sadece Arapça ve Farsça asll kelimeleri yabanc görüyor, defetmeye urayordu. Mesela Avrupal “bar”n bir nevi arkls olan, asrlarn “meyhane”si de o yllarda yklp yok edilmek istendi. (Sevan Nianyan’n “Sözlerin Soyaac”na göre “meyhane”nin Türkçede yedi yüz yllk bir geçmii var.) Evet, 1935 model Osmanlcadan Türkçeye Cep Klavuzu “meyhane”yi – TDK ifadesiyle – “Osmanlca art, yabanc, Türkçe karlnn bulunmas gereken” binlerce kelimeden biri olarak görmütü; yerine de kendi mal olan ve “öz Türkçe” damgas vurulan bir ucubeyi sürmütü: içelge.
“Meyhane”yi brakp “içelge”nin müdavimi olan bir Allah’n kulu çkmad; kimse “meyhane”yi terk etmedi. Ne ehl-i harabat ne ehl-i tarikat… Zira “meyhane” çobandan hakana, cönkten divana, airden ozana, stanbul’dan Kozan’a, Yunus’tan Karacaolan’a herkesin, her yerin, her iirin diline, gönlüne girmiti.
1935’ten Bugüne TDK’nin “Bar”
ark asll “meyhane” levhasn indirip yerine asl astar meçhul “içelge” tabelasn – 1935 TDK’si “levha” yerine “tabela”y öz Türkçe olarak sunuyordu – çakmak isteyen TDK, Avrupa’nn asil “bar”larna hep selam durup sayg duydu.
Kelime Batl m yoksa Doulu muydu? te TDK için bütün mesele buydu.
ark kaps zaten kapanm fakat Garp kaps sonuna kadar açlmt; o kapdan Franszca, talyanca, Almanca, ngilizce kelimeler sürü sürü giriyordu. Ne var ki TDK onlar yine görmedi; onlara sesini çkarmad, göz yumdu… Hatta Batl kelimelerin yüzlercesini ithal edip kendi eliyle Türkçeye katt... (TDK bu sözlerden kim bilir neler umdu?..) TDK’nin görmedii, sesini çkarmad, göz yumduu yüzlerce Batl kelimeden biri “pavyon” dieri “bar” idi.
Bu perhize TDK’miz – lahana turusuyla beraber – en az 40 yl devam etti. 1970’lerde ise “Artk u perhizi adam gibi yapaym. u lahana turusunu da terk edeyim; hem midemi bozuyor hem de dosta dümana kar ayp oluyor!..” dedi. Batl kelimeleri de “yabanc” görmeye, onlara kar da “öz Türkçe” karlklar imal etmeye mecbur kald. Gel gelelim 1978 model Özletirme Klavuzu’nda da ne “pavyon” ne de “bar” vard… Ümit “bir baka bahar”d…
1970’lerden bugüne de krk yl geçti, 2010’lara geldik. Peki, TDK bugün ne âlemde; “pavyon” gibi, “bar” gibi sözlere nasl bakyor acaba?..
Klavuzsever TDK’miz bu son yllarda yeni bir klavuz daha hazrlad: Yabanc Sözlere Karlklar Klavuzu. Bu kitapta demi ki: “Yabanc Sözlere Karlklar Klavuzu ile söz varlmza son dönemde giren yabanc sözlere karlk önerilmesi amaçlanmaktadr.” Bu düük cümleyi (Buradaki düüklüü baka bir yazmda açklamtm.) okuyunca ben de dedim ki: “Mademki TDK'miz bu Klavuz'u kelime hazinemize son zamanlarda giren yabanc sözlere karlk bulmak için hazrlad, o hâlde artk Avrupal ‘bar’n da Türkçe karln bulmutur.”
Benimki de saflk; öyle her söze inanlr m? “Yabanc Sözlere Karlklar Klavuzu”nda “pavyon” geçmedii gibi “bar” da yok… TDK’miz ngiliz’in “bar”na hâlâ bir karlk bulamam, belki de bul-ma-m... Az kalsn unutuyordum: “Bar”n Türkçesini bul(a)mayan TDK “barmen”in karsna da yerli bir elemanla çk(a)mam. Gerçi “barmen”i yar Türkçe saym olabilir; malum, kendisi de “-man / -men”li kelimeler yapyor: uzman, ayrtman; öretmen, yönetmen… Dolaysyla TDK’nin “barmen”le üvey kardelii hak eden evlatlar vard…
Asl garabeti tekrar belirtelim: Türkçede 1300’lü yllardan beri var olan “meyhane” TDK tarafndan yok edilmek istenmi fakat Avrupa’dan daha dün gelen “bar”a ses çkarlmam. Acaba dilde eski, köklü olan atmak yeni olan atmaktan daha m kolay?.. TDK’nin bu mevzuda ne düündüünü merak ediyorum.
Güncel Türkçe Sözlük’te Bizim “Bar”larmz
bar (I) Türkiye’mizin kuzeydou illerinde el ele tutuularak oynanan bir halk oyunu… “Barba” idaresinde ve “bar havas” eliinde icra edilen bu oyuna hazrlanmak ve balamak manasna Türkçede bir de “bar tutmak” tabiri var.
Bir halk türkümüz bu oyundan öyle bahseder:
"Bahçesi var, ba var, ayvas var, nar var;
Atamzdan yadigâr, bizde ata bar var.”
TDK’miz 1966’da nerettii Tiyatro Terimleri Sözlüü’nde bu tarihî ve millî oyunumuzu “dans”la karlam ve öyle tarif etmi: “Dou Anadolu danslarna verilen ad.” TDK’nin nternet sitesinde bu Tiyatro Terimleri Sözlüü’nden ayr olarak verdii ikinci bir Tiyatro Terimleri Sözlüü de “bar” için benzer bir açklama yapm: “Bir Türk halk dans çeidi.” Gösterim Sanatlar Terimleri Sözlüü de “bar” hakknda “dans” yaktrmasnda bulunmu ve unlar yazm: “Dou Anadolu halk danslarna verilen ad. Erlik, yiitlik simgesi olarak görülen bir danstr.”
Hangi “dans” halkmza erlii, yiitlii hatrlatr? “Halk oyunu” demek varken “halk dans” denir mi? “Oyun” ile “dans” ayn ey mi? TDK bunlar iyi düünmeli… (Ben erlii, yiitlii, kahramanl “halk oyunu” ile yan yana koyabilirim ama “dans” onlarn yanna bile yaklatrmam!.. Yaklat anda ne erlik kalr orda ne yiitlik… Peki, bu “dans” denen ey nereye yakr? Nereye olacak, Avrupa’dan gelen “bar”a… Aada, Avrupa’nn “bar”larna bakarsanz “dans”n onlara ne kadar yaktn görürsünüz. “Yakmak” ne kelime; Avrupa’nn “bar”nda “dans” olmazsa o zaten “bar”lktan çkar.)
bar (II) TDK’nin “halk dili” kaydyla ve “Ateten, mide bozukluundan, azda, dil ve dilerde meydana gelen aclk, pas.” diye açklad kelime... D. Mehmet Doan, Büyük Türkçe Sözlük’ündeki “bar (II)” maddesinde bu kirin pasn cam kaplarda da olduunu kaydeder.
“Bar tutmak” tabiri bu kelime hakknda da vardr ve “kir balamak, paslanmak” demektir. “Bar balamak” da ayn manadadr.
Yunus Emre bu sözü öyle kullanr:
“Yaylalar yaylamaz olmu, klalar klamaz olmu;
Bar tutmu, söylemez olmu; azda dilleri gördüm."
Güncel Türkçe Sözlük’te Avrupa’nn “Bar”lar
Yukarda da belirttiimiz gibi Avrupa’dan (ikisi Fransa’dan, biri ngiltere’den) bize üç adet “bar” gelmi ve üçü de Güncel Türkçe Sözlük’te kendilerine çok rahat yer bulmu. te Güncel Türkçe Sözlük’te Avrupa’nn “bar”lar:
bar (I) isim ngilizce bar 1 . Dansl, içkili elence yeri. 2. Ayaküstü içki içilen elence yeri. 3. Amerikan bar.
bar (II) isim Franszca bar Hava basnc birimi.
bar (III) isim, spor Franszca barre Halter sporunda arl oluturan kilolar birbirine balayan metal çubuk.
Güncel Türkçe Sözlük’te Avrupal bu “bar”larn akrabalar olan “Amerikan bar” sözü ile “barparalel”i görmeniz de mümkün…
TDK’ye Yük Olan Yerli “Bar”larmz
Bizim “bar”larmzdan bir ksm TDK’nin Güncel Türkçe Sözlük’üne “yük” olmu olsa gerek… Gözünden (ve sözünden) dümü...
“Gözünden dümü.” diyorum. Çünkü “bizim, yerli, millî, tarihî” diyebileceimiz ve en az 7 – 8 tane olan “bar”larmzdan yalnz iki tanesi TDK’nin Güncel Türkçe Sözlük’ünde yer bulabilmiken Avrupa’dan gelen “bar”larn üçü de kurulup oturmu.
Hâlbuki Türkçemizin ne güzel “bar”lar var!.. Karacaolan’dan Yahya Kemal’e nerdeyse her ozann, airin dilinde… Bakn, Karacaolan “Yemek Destan” diye bildiimiz iirinde bunlardan birini söylüyor:
Ömrüm uzun eyle ey Bâr-i Hüdâ!
Hamd ü senâ, ükür etmek isterim;
Çalp kazanp nefîs taamlar,
Dilerim var iken yemek isterim…
Burada Karacaolan’n “Bâr-i Hüdâ”sna (Allah’na) ettii bir duay okuyoruz. “Bâr-i Hüdâ” veya yalnzca “Bâr” diye kullanlan isim, Türkçemize Farsçadan girmi; “Allah”n bir ismi. Allah’n seven Türk milleti, onun Arapça veya Farsça isimlerini de sevmi, benimseyip zikretmi. Bunlardan “Hüdâ”y da stiklal Mar’mzdan hatrlamayan var m? Mehmed Âkif Ersoy’un “Hüdâ”dan ne istediini de o msralardan anlyoruz:
“Cân, cânân, bütün varm alsn da Hüdâ,
Etmesin tek vatanmdan beni dünyâda cüda!..”
te bu “Bâr” kelimesi Güncel Türkçe Sözlük’te yok…
Orada bulamadmz bir baka “bâr” da “yük” manasna ve yine Farsçadan geliyor. Yahya Kemal,
“Fânî ömür biter, bir uzun sonbahâr olur;
Yaprak, çiçek ve ku dalr, târumâr olur…”
msralaryla balayan o enfes “Sonbahar” iirinde bu kelimeyi öyle kullanyor:
“Dünyânn ufku gözlere gittikçe târ olur.
Her gün sürüklenip yaamak rûha bâr olur.”
Bu beyitte geçen “bâr olmak” tabiri . Sâmi’nin Kaamûs- Türkî’sinde vardr ve “yük olmak, sklet vermek” diye izah edilmitir.
Mehmed Âkif de “Kocakar ile Ömer” adl manzum hikâyesinde kelimeyi öyle kullanr:
“Ömer’den isteniyor beklenen Muhammed’den,
Ömer, Ömer! Nasl aldn bu bâr srtna sen?”
te Güncel Türkçe Sözlük’e bu “bâr” da yük olmu… Peki, acaba neden? Eski mi? Yahya Kemal’in Kendi Gök Kubbemiz’de kulland kelimeye “eski” denir mi? Herkesin anlamad, sadece “yüksek zümre”nin bilip kulland sözlerden mi? O da deil… Öyle olsayd TDK’nin “Türkiye Türkçesi Azlar Sözlüü”nde geçmezdi. O lügate göre bu “bâr” kelimesi yurdumuzun birkaç farkl ilinde, halkn dilinde “yük, ar yük” manasnda kullanlan bir söz…
Türkçemizde bu “bâr”n akrabas olan bir “barhana” var. Güncel Türkçe Sözlük’ümüz “barhana”nn “halk aznda kullanlan, Farsça asll bir isim” olduunu kaydetmi ve manasn “1. Kafile, küçük kervan. 2. Göç eyas, ev eyas.” olarak tespit etmi.
Türkiye Türkçesi Azlar Sözlüü’ne göre bu isim ülkemizin çeitli yörelerinde u manalarda kullanlmaktadr:
1. Fasulye sr ve üzüm çubuklarn dayamaya yarayan çatal aaç, kazk 2. Grup, takm, kafile, kalabalk, göç, küçük kervan, aile fertleri. 3. Toplant, parti, frka, dernek 4. Mola, konak. 5. Yük tayan hayvan kafilesi. 6. Ev eyas. 7. Eya konulan yer. 8. Motor ve kayklarn yamur ve güneten korunmas için yaplan üstü kapal yer. 9. Büyük kazan. 10. Gayet büyük ev. 11. Kaba tüylü hal. 12. Da evi. 13. Erzak veya eya göçü. 14. Ev eyasndan ibaret yük; kervan veya askerin hayvanlara yüklenmi erzak ve eyasnn bütünü. 15. Yolcu topluluu, kalabalk. Göç eyas.
“Barhana” kelimesini TDK’nin “Tarama Sözlüü” de “Göç eyas” olarak açklar ve Karacaolan’n iki msrasn misal verir:
“Yüklendi barhanam, çekildi göçüm;
Kimseler bilmiyor kimsenin suçun…”
Ben de bir Kars türküsünün sözlerinden örnek vereyim:
Baca baca barhana,
Bacada gül çalhana.
Dökme gülün suyunu,
O yâr gele, yhana…
TDK’nin “Bar”larnda Bir Düzine Hata
TDK’nin eksiklerine altk. Yanllarna ise alyoruz derken yeni yanllarn görüp aryoruz. Bir önceki makalemde “TDK Pavyonunda Uygunsuz Vaziyetler” bal altnda bir düzine hata yazmtm. TDK’nin “bar”nn da “pavyon”undan fark yok…
Büyük Türkçe Sözlük’te mla Hatas
Güncel Türkçe Sözlük’ün verdii örnek cümlede geçen “yadigâr” kelimesi Büyük Türkçe Sözlük’te “yâdigâr” eklinde dizilmi. TDK Yazm Klavuzu’na göre tek apkal olan, yani “yadigâr” ekli dorudur. Bu apkay TDK oradan buradan kaldra kaldra kendisi de nereye koyup koymayacan bilemez hâle gelecek.
Türkçede Bat Kökenli Kelimeler Sözlüü’nün “Bar”nda Perianlk
Madde Ba Kaytlarnda mla Hatas
TDK’nin Yazm Klavuzu’na göre “Noktalama iaretlerinden nokta, virgül, noktal virgül, iki nokta, üç nokta, soru, ünlem, trnak iaretleri, ayraç ve kesme ait olduklar kelimelere bitiik olarak yazlr ve kesme dndaki iaretlerden sonra bir harf boluu ara verilir.”
O böyle diyor ama Türkçede Bat Kökenli Kelimeler Sözlüü bu kaideye uymam. Nitekim “ng.bar” kaydnda noktadan sonra bir harf boluu ara verilmemi.
Kelime Açklamasnda mla Hatas
Türkçede Bat Kökenli Kelimeler Sözlüü “bar ”n ikinci manasn u imla ile yazm: “Ayak üstü içki içilen elence yeri.”
TDK Yazm Klavuzu’na göre “ayak üstü” deil “ayaküstü” imlas dorudur.
Reat Nuri Güntekin ’in “Yaprak Dökümü”nden bir cümle:
“Buralarda açk dükkân olsa, gazino olsa, bar olsa da size kondonruj ampanyalar ikram etsem.”
Noktalama Hatas (I): . art ekinden sonra virgül konmayacan söyleyen TDK “olsa” kelimelerinde kendi dediine uymam, ikisinden sonra da virgül koymu. TDK kendi dediine uymuyorsa kim uysun? Uyuyorsa diyeceimiz yok…
Bilinmeyen Kelime: Cümlede geçen “kondonruj” kelimesi TDK’nin hiçbir lügatinde yok…
Adalet Aaolu’nun “Baka Karlamalar”ndan bir cümle:
“Günümüzün destan anlatcs ne brahim Tatlses, ne de minarelerin yükselticilerinden barlar, içkili gazinolar basan ezan sesidir”
Noktalama Hatas (I): “Metin içinde tekrarl balaçlardan önce ve sonra virgül konmaz.” diyen TDK yukardaki cümlede iki defa bu kaideyi ihlal etmi.
Noktalama Hatas (II): TDK Adalet Aaolu’nun cümlesinde yersiz olarak iki defa virgül kullanrken cümle sonuna nokta koymam.
Yanl Kullanlan Kelime: Ayrca bu cümlede “yükseltici” kelimesi TDK’de olmayan bir manada kullanlm. TDK’nin Güncel Türkçe Sözlük’ü “yükseltici” diye bir kelimeye yer vermemi. Büyük Türkçe Sözlüü “yükseltici” kelimesini, ngilizce olan “elevatör” ile karlam. “Elevatör”ü ise Veteriner Hekimlii Terimleri Sözlüü’nden naklen “Kaldrc, yükseltici cerrahi aygt.” ifadesiyle açklam. Adalet Aaolu ise bu kelimeyi “hoparlör” yerine kullanm. TDK’de mi eksik var, yoksa Adalet Aaolu’nda m? Eer Adalet Aaolu’nda ise kusur yine TDK’nindir. Baka cümle bulamad m?
Attila lhan’n “Kurtlar Sofras”ndan bir cümle:
“Gece barda açlar dank kirli bir kopuk, hayr diyorum “erkeim”.”
mla Hatas (I): TDK’miz “kokteyl” maddesi için Ruen Eref Ünaydn’dan verdii bir örnek cümlede “s a ç y l a” demek yerine “s a c y l a” demiti; imdi ise “s a ç l a r ” yerine “ a ç l a r ” demi. TDK “saç”yla oynamay seviyor.
mla Hatas (II): Cümlenin son kelimesi trnak içinde verilmi bir cümledir ama küçük harfle balatlmtr.mla Hatas (III): Ayn cümlenin sonundaki nokta trnak iareti kapatldktan sonra konmu. Hâlbuki önce konacakt.
mla Hatas (IV): Ayn cümlenin sonundaki nokta, trnak iareti kapatldktan konan noktadan sonra tekrar trnak iareti getirilmi.
mla Hatas (V): Ayn cümledeki “hayr” kelimesi “Trnak içinde olmayan aktarma cümlesi” hükmündedir ama kendisinden sonra virgül konmamtr.
Noktalama Hatas (I): Bu cümlede art arda sralanm sfatlardan ilki olan “saçlar dank” sözünden sonra virgül konmalyd.
fade Hatas (I): Attila lhan’n bu cümlesinde “düüklük” var. Bu ifade birbirinden kopuk iki ayr cümle gibi…
Peyami Safa ’nn “Yalnzz” romanndan bir cümle:
“Barn bir köesinde krmz bir k yand ve piyanoda evvela süratli bir gam, sonra Beethoven’in sanatlarndan birini andran serseri motifler dolat.”
Sanatsever TDK’miz Peyami Safa’nn “sanat”sz cümlesini “sanat”l hâle getirmi. (Cümlenin aslnda " sonat" olan kelime TDK’nin elinde “sanat”a dönümü. Kabiliyet meselesi...)
Türkçede Bat Kökenli Kelimeler Sözlüü’nün “bar”ndaki perianlk bunlardan ibaret deil, daha en az yarm düzine hata var. Ama gerisi kalsn; ben bu “bar”dan çok skldm!..
öyle güzel bir Erzurum bar dinlemeliyim.
Yazar: C.Yakup Þimþek |
15-11-10 |
||
|
E mail: c.yakup_simsek@dogrulus.com Yazar Hakknda Bilgi ve Dier Yazlar |
Tweet | ||
 |
 |
||
