Halep, 12 Aralýk 2016'da Rus ve Ýran destekli Esed ordusu tarafýndan düþürülmüþtü. Üzüntümüz hadsizdi. 30 Kasým 2024'te geri alýndý.
| Kategori : / DÝL KALESÝ | Okunma Says: 756 |
Türkçe düünecekseniz, en bata “akl”sz olmaz, “fikir”siz olmaz!
“drak”siz, “muhakeme”siz, “ruh”suz, “zekâ”sz, “zihin”siz türkçe düünmek asla mümkün deildir!
Felsefe kavramlar dünyas, bu kavramlar kendine has kelimelerle, stlahlarla/terimlerle ifade ediliyor. Felsefe okumann bir anlamda farkl ve zor bir dil örenmek olduu hatrdan çkarlmamal. Bu yüzden felsefe daha batan zor bir alan. Dili oturmam bir cemiyetin felsefe yapmas, kendine mahsus tefekkür ortaya koymas imkânsz.
“Dil çok önemli de bu camia içinden dil konusuna kafa yoran kaç kii vardr?” denilirse, verecek cevabm yok, maalesef…(lk aklma gelen istisna Teoman Dural).
Türkiye’de felsefe öretiminin hali hazr durumu ne?
“Kemiyet” itibaryla fevkalade. Rakamlar iyimserlik yayyor: Türkiye sathnda üniversitelerde 70’e yakn felsefe bölümü var! Yüzlerce öretim üyesi var ve bu bölümlerde binlerce örenci okuyor!
E, un var, ya var, eker de mevcut. Neden filozoflar yetimiyor? Düünce dünyamz neden bu kadar ksr?
Mesela Fransa’da hepi topu 85 üniversite varm. Tamamnda felsefe bölümü/kürsüsü varsa, sayca bizi geçmi olabilirler. Almanya’da 29, ngiltere’de 31 üniversite (Eer noksan bilgi deilse.) Eh Almanya’y ve ngiltere’yi de çoktan solladk, ikisinin toplamndan fazlayz. Bu durumda en çok feylesofun bizden çkmas gerekmez mi? Çok sayda felsefe dergisi yaynlanmas, kitaplar neredilmesi, felsefî konularn haldr haldr tartlmas icap etmez mi?
Manzara ne peki? Fikir kitaplar az, felsefe kitaplar (ders kitab mahiyetinde olanlar dnda) daha da az. Dergiler? Bir elin parmaklarn geçer mi bilmem.
Son zamanlarda herhangi bir felsefî yaz okuyan var m?
u sralar “felsefî” diyen kalmad, hadi biz de onlar gibi “felsefik” diyelim. (“Felsefesel”de diyebilirlerdi, nedense böyle de demiyorlar!). Bir metnin felsefî olduu -sal’l, -selli kelimelerin çokluundan anlalr! Bilin ki bir yazda -sal’l, -sel’li kelime yoksa veya azsa, o yaz bilim-sel deildir, felsefe-sel de!
Felsefî metinlerin ikinci nianesi nedir? 19. yüzyln ar Osmanlca metinlerinden daha fazla bilinmeyen kelimeler ihtiva etmesi.
“Felsefe sözlüü” mü dediniz?
Türkiye’de okur yazarlk oran yüzde yüze merdiven dayad. Bir zamanlar tek derdimiz okur yazar saysn çoaltmakt, nitelik önemli deildi. Bunu 90 sene sonra nihayet baardk. kinci safha, orta öretimde okullama orann artrmakt, bu da mecburi öretimle hallediliyor. Geriye yüksek öretim kald. Burada da baya yol aldk.
1938’de orta okula devam edenlerin says bütün ülkede 71. 021 kii idi, 2020 ylnda doktora yapanlarn says 101. 142’ye ulam. 1940’l yllarda bütün yüksek tahsil örencilerinin says 7 bin civarndayd!
Diplomalar, sertifikalar, belgeler, takdirler…Her evde bol miktarda bulunur hâle geldi. Fakat biliyoruz ki, diplomal okur yazarlk bizi gerçek okur yazar yapmyor. Yine biliyoruz ki, üniversite profesörü fakat ders kitab dnda kitap okumam çok sayda öretim üyesi var.
Sistemde bir arza var, ite o arzay tesbit etmek lâzm ki, çözümü de ona göre arayalm.
Türkiye’de dille, kelimelerle oynanmtr, anlam hiçe saylmtr; kelimeler anlamn iaretleriyse, iaretler deitirilmitir. aret deitirilince iaret edilen yerinde kalabilir mi?
Öretim sistemi kademe kademe sahih türkçeden uzaklatran bir seyir takip ediyor. Bir ilkokul mezunu ile çok daha kolay anlaabiliyorsunuz. Lise mezunlar ile nisbeten kolay anlalabilir, üniversiteye gelince i daha zorlayor. Biz daha zorunu söyleyelim: Felsefecilerle anlamak en zoru!
te bir felsefe sözlüünde yer alan kelimeler:
Anlk, anlak, arbellem, ba, banlama, bamanlk, belgin, belgitleme, belirtik, belit, beti, betili, betisel, bili, bilimtay, budun betimi, budunsal, bulunç, çizge, deiinim, denkserlik, devim, deyi, dnl, dirimsel, dural, duysal, dükü, düümdelik, düüncel, düzgü, düzgüsel, edilgi, edim, edimsel, elerki, erek, ereksel, erke, eineitim, etkerlik, etmen, eytiim,
eytiimsel…
Liste uzayp gidiyor. Biz ilk be harfden baz kelimeler seçtik, alfabede 24 harf daha var.
Hangi babayiit okuyucumuz “ben bu krk be kelimeden beini biliyorum”, diyebilir?
imdi de felsefe sözlüümüzün dnda tutulan kelimelerden bir demet:
Âdet, akl, cevher, dâhi, fikir, gaye, had, hafza, hareket, hayâl, his, idrak, iman, irade, irfan, itikad, kanun, kstas, madde, maddî, mâna, manevî, maneviyat, marifet, mekân, mesele, muhakeme, muhayyile, muhteva, mutlak, ruh, sebep, seciye, sfat, art, uur, üphe, tabiat, tahlil, tarif, tasavvuf, tasavvur, tasvir, tavr, tefsir, tekâmül, terbiye, unsur, usul, vahdet, vecd, vicdan, vukuf, vücut, yakin, zekâ, zevk, zihin…
imdi soruyu öyle soralm: Bu kelimelerden kaç tanesini bilmiyorsunuz?
Asl sorumuz u: lk gruptaki kelimeler mi türkçe, ikinci gruptaki kelimeler mi?
Türklerin büyük çounluunun bilmedii kelimeler türkçe olabilir mi?
“Efendim bunlar arapça kökenli!”
Madde bir: “Türkçelemi türkçedir! Yapma dile tapmayz!”
Madde iki: Felsefe öretiminin en alt basamanda olanlar bile u hakikatten haberdardr: Bat dillerinde felsefî kavramlarn neredeyse tamam Yunan ve Latin kökenli kelimelerdir. Bu onlarda ortak bir düünme zemini meydana getirir. Yeni bir kavram yine bu ortak köklerden yaplr.
Akl yerine “us” demekle ne yapm oluyoruz? Bu eski türkçe kelimeyi akl yaygnlatktan sonra da unutmadk, “akll uslu” deyiminde yaattk. iir dilimizin bu topraklardaki büyük kurucusu Yûnus Emre “uslu”yu artk “akll” anlamna kullanmyor:
Seni sevenlerün ola m akl
Bir dem usluysa her dem delidür
Uslu, “akl banda olan”dr, “uysal”dr. Us’un kullanmdan tamamen dümediini, uslu kelimesinden çkarabiliriz. Usluluk akll adamlara mahsus bir eydir.
Aklla yaplm çok sayda deyimimiz var. En önce akl yürütürüz. Adam akll (adamakll) deyimi hiçbir dile çevrilemez, ardile de! Böyle bir akla ziyan ii yapmak isteyene “Akl akl gel çengele takl” deriz, “ne akla hizmet ediyorsun” deriz.
“Akll”nn karl “uslu” mudur? “Aklsz”n karl “ussuz” mu? Akletme yerine “uslamlama” demekle nereye varmak istiyoruz? Türkçe kelimelerin bir ses deeri, ahengi, estetii olmamal m? “Usavurma” “muhakemenin” felsefe sözlüündeki karl imi. Us’a neyi neyle vuracamz muhakeme ettik mi?
Aklclk, akld, akldclk… m türkçe, usçuluk, usd, usdclk m?
Neden zihnimize bu eziyeti reva görüyoruz?
Alg idrak olsun tamam da “idraksiz”in karl “algsz” olabilir mi?
“Dil devrimi” dilimizi gerçekten devirdi. Tarümâr etti. Bu günlük dilde çok fazla fark edilmiyor. Zaten snrl sayda kelime kullanarak konutuumuzdan ve bu en sk kullanlan kelimelerde büyük deiiklik olmad için. ileriye vardrldnda, düünce dili, ilim dili, felsefe dili denildiinde iler karyor.
Eer Türkler için ilim veya felsefe yaplyorsa, neden onlarn anlayabilecei bir dil kullanlmyor?
u cümlelere bir bakn:
“Hölderlin’in görüünde Hegel anlama yetisi dingin ve prosaik olan biriydi. En azndan gündelik yaamnda hiçbir zaman takn bir deha izlenimini vermiyordu. Özenli, yöntemli, duyunçlu, toplumcul karakteri ile, bir bak açsndan en çok onurlu bir burjuva üniversite profesörü, iyi bir devlet memurunun deerli oluydu. Ayn zamanda evren ve insan tarihinin devim ve imlemine yönelik derin bir sezgiden esinleniyordu ve yaamn bu tarihin anlatmna verdi. Bu demek deildir ki Hegel’in kiiliinde sezgici ya da hayalci olarak nitelendirilebilecek bir boyut vard. Gizemli sezgilere ve duygulara bavurmak her ne olursa olsun felsefe söz konusu olduunda onun için tiksinti vericiydi. Biçim ve içeriin birliine sarslmaz bir inanc vard. çeriin, gerçekliin felsefe için ancak dizgesel kavramsal biçimi içinde varolduuna inanyordu. Olgusal olan ussaldr ve ussal olan olgusal; ve olgusallk ancak ussal yeniden-kurulularnda anlalabilir. Ama Hegel’in gizemli içgörülere bavurarak bir bakma kestirmeden gitmi olan felsefeler için ya da onun görüünde, dizgesel bir kavraytan çok ruhsal yüceltmeyi amaçlayan felsefeler için küçümseyici bir honutsuzluk göstermi olmasna karn, insanla felsefe tarihinde karlalacak en görkemli ve etkileyici Evren tablolarndan birini sunmu olduu olgusu ortadadr. Ve bu anlamda büyük bir sezgici idi."
te felsefe metni olmak iddiasndaki bir paragraf. Türkçe cümle yapsna alkn olanlar, eer kelimeleri bilseler/anlasalar, metnin bu bakmdan da bozukluunu kolayca fark edecekler. Fakat, bir ksm hiçbir sözlükte bulunmayan kelimeleri çözmek ne mümkün?
Yeti, dingin, yöntemli, duyunçlu, toplumcul, devim, imlem, dizgesel, ussal, olgusal, olgusallk, içgörü…
Bu kelimelerin yerine kitlelerin daha fazla bildii, anlad kelimeleri koyalm: Sakin, metodlu, vicdanl, sosyal, hareket, sinyal, sistematik, aklî, vakî, vakilik, vukuf…Bu kelimelerin bazlar eskimi bulunabilir, fakat sözlüklerde vardr. Bu uydurma kelimelerin birçou sözlüklerde bulunamaz.
Metni bu kelimeleri yerine koyarak okuduunuzda bir nebze de olsa anlam sezme imkânnz oluyor. Tabiî bu safhada da bozuk cümle yapsnn anlalrl zedelemesi durumu ile kar karya kalyoruz.
Baz okuyucular da “prosaik” kelimesine takabilir. Bu kadar ardlci biri nasl oluyor da hiçbir ekilde türkçe bir metinde rastlanmayan bir kelimeyi kullanyor, diye düünebilir.
Buna “yaman çeliki” mi diyeceiz, “yavan çeliki” mi?
Bu karmak görünme hastal müthi felsefeci havas vermek isteyenlerin yavanlklarn, aleladeliklerini asla örtemiyor!
Gelelim bata sorduumuz sorunun cevabna…
Daha soruyu sormadlar ki, sra cevaba gelsin!
Gerçek Hayat
Yazar: D. Mehmet Doðan |
18-12-20 |
||
| E mail: tyb.org.tr | Tweet | ||
 |
 |
||
