Halep, 12 Aralýk 2016'da Rus ve Ýran destekli Esed ordusu tarafýndan düþürülmüþtü. Üzüntümüz hadsizdi. 30 Kasým 2024'te geri alýndý.
| Kategori : EDEBÝYAT / YAZI VE YAZMAK ÜZERÝNE | Okunma Says: 876 |
“Yazarln tarihi insanln tarihi ile balar” diyemiyoruz ama, rahatlkla “yazarlk tarihle balar” diyebiliriz.
Herkesin bildii tasnife göre, tarih “yaz”yla balar; yaz öncesi tarih öncesidir. Tabiatyla yazarlk ancak yazdan sonra mümkün olabilmitir. Bununla birlikte yazarlktan önce de söz vard, insanlar konuarak, sözle anlayordu; yani dil insanlkla birlikte vard. Dolaysyla yazdan önce de insanlar arasnda yazarlarn fonksiyonlarn üstlenen kiiler mevcuttu. Hatta yazl kültüre uzun bir süreç içinde geçen toplumlarda sözle ve müzikle yazarl, airlii sürdürenler zamanmza kadar var olmutur. Bugün hâlâ baz Türk topluluklarnda airlere “aytç” deniliyor. “Aytmak”, “ay/ey etmek”, söylemek mânasna geliyor. Söze balamadan önce “ay” veya “ey” diye dikkat çekmek ifade ediin balangc oluyor bu durumda. Türk dünyasnda iir söyleyen ve bunu saz eliinde yapan kimseler bugün de Türkiye dahil, var. Bunlara Türkiye’de "âk, halk airi, ozan" deniyor. Türkistan’da “bah”lar, günümüzde de binlerce yldr yaptklar gibi kendilerinden geçercesine "aytma"ya devam ediyorlar.
Edebe dâvet!
Sanatl yazl veya sözlü eser mânasna kullanlan arapça “edebiyat” kelimesi, kök olarak edebden geliyor. Çok eski çalarda “edeb”in “dâvet” anlamna geldii biliniyor. Bunun bir ikram için dâvet olduu kadar, iyilie, güzellie ahlâka bir çar olduunu düünebiliriz.
Kapitalizm veya sanayi öncesi toplumlarda telif eser ortaya koyan kimse olarak yazar muhtemelen ilim adamlaryla, iir ve nesir yazarak hüner gösteren az sayda kiiyle, daha çok dinî telkinde bulunmak için eser ortaya koyan kiilerden ibaretti. Belki buna, devlet yönetimi gerei yazl metinler ortaya koymakla vazifeli kiileri de ekleyebiliriz.
Kütlevî üretim ve yazarlk
Bugünkü anlamda yazar kapitalist toplumun, sanayi toplumunun eseri. Yazarln meslek olmas için yazlanlarn kütlevî üretim konusu olmas, ticarî deer tamas gerekiyor. Yani, yazl eserlerin çok sayda baslmas ve satlmas, bunun sonucunda yazarn (bununla birlikte yayncnn ve satcnn) geçimini salamas icab ediyor. te matbaa, dizilmi metinlerin baslmasn salayan teknoloji, bunu mümkün hâle getirmitir.
Yazarln alannn son iki yüzyl içinde geniledii kolaylkla görülebiliyor. Roman, hikâye, iir vb. klasik türlerin yannda gelien basn ve yayn araçlar yeni yaz türleri gerektirmitir. Gazete yazarl, daha geni anlamda gazetecilik, temelde yazya dayanan bir meslek hâlindedir. Dier kitle haberleme araçlar, sesli ve görüntülü yayn vastalar dolaysyla da yeni yazarlk alanlar ortaya çkmtr. Bugün radyo metin yazarl, radyofonik yazarlk; televizyon veya görüntülü metin yazarl, senaristlik oldukça etkili hâle gelmitir. Hatta müziin tüketim malzemesi hâline gelmesi sonucu “ark sözü yazarl”ndan söz edilir olmutur.
Bütün bu gelimeler, yazarl günümüzde müstakil bir meslek hâline getirmitir. Bununla birlikte, ülkemizde srf kalemiyle, yazlaryla hayatn kazanan çok sayda insan yok hâlâ da. Yazarlk genellikle ikinci meslek konumundadr. Öretmen, öretim üyesi, hukukçu, doktor, asker, baytar, diplomat, bürokrat, tüccar ve bütün bunlarn yannda yazardr kii. Geçen yüzyldan beri ünlü yazarlarmzn birçou bu mesleklerle birlikte yazar olarak kendilerini tantmlardr. Kemal Tahir, Yaar Kemal, Sait Faik belli bir dönemden sonra Necip Fazl, imdilerde Orhan Pamuk yalnz kalemiyle geçinen yazarlar arasnda saylabilir.
Gazetecilik ve yazarlk
Türkiye’de yazarln, gazeteciliimizin ve yaynclmzn tarihiyle sk ilikisi var. Birçok ünlü yazarmz gazetecilikle yazarl, yaynclkla yazarl birlikte yürütmülerdir. Günümüzde iyice kapitalize olmu ve teknik hale gelmi gazetecilikten önce basn mesleinin daha fazla edebiyatla iç içe olduunu söyleyebiriz. Bu yüzden birçok ünlü gazetecimiz, ünlü yazarlarmz arasnda yer almtr. Bunlar arasnda inasi’den balyarak Namk Kemal, Ahmet Rasim, Ahmet Mithat Efendi, Falih Rfk, Peyami Safa ve Tark Bura’y sayabiliriz.
ve halkla ilikiler
Ancak yazarln ticaret, sanayi, iletme ve yönetim vb. alanlarda kullanld ekliyle bir meslek haline gelmekte olduunu söylemek mümkündür. Bu anlamda, halkla ilikiler ve tantm metinlerinin oluturulmas, bunlarn hedef kitleye mümkün olduu kadar tesir etmesinin salanmas günümüzde önemli bir konu haline gelmitir.
Bir ii yapmak kadar anlatmak, bakalarnn anlayaca ekilde ifade etmek de önemlidir, hatta ondan da önemlidir. Böyle baklrsa, yazarln bütün alanlarda ie yarar bir meslek olduunu söyleyebiliriz. Bir makinann kullanln anlalr ekilde yazmak da küçümsenmeyecek bir beceri gerektirir!
Yazarlk ve ahlâk
Yazarlk meslei bizim için ahlâkî çerçeveler olmakszn doru tanmlanamaz. (Bütün meslekler için bu ahlâkî mesele sözkonusudur aslnda). Yazarn kendisine kar, yakn çevresine kar, toplumuna kar, insanla kar sorumluluklar vardr. Bu sorumluluklarn Allah’a kar sorumluluk bilinmeden, kabul edilmeden doru tarif edilmesi imkânszdr. Sorumluluklarmz kendimiz için ve kendimize göre tarif edersek, izafiletirirsek, bu küçük hesaplarn akmlarna kaplmak anlamna gelir. Böyle bir yaklam bizi hakszlklara kar koymaktan, zayflar desteklemekten, en önemlisi doruyu söylemekten alkoyar.
1990’dan bu yana ne deiti?
1990’da bir derginin yazarlk meslei ile ilgili sorularndan birine u cevab vermitim:
“Türkiye’de yazarlk, aydn olma, hâlâ ve öncelikle ideolojik çerçevelerde tanmlanyor. üphesiz aydnlarn, yazarlarn görü, düünce ve mücadeleleri olmaldr. Fakat bu onlarn kiilik ve kimliklerinin belirlenmesinde en bata zikredilen bir husus olmamaldr. Türkiye’de muhafazakâr aydnlar, yani 19. yüzyln pozitivizm ve siyantizm cereyanlarnn tesirinde kalarak atatürkçülükten marksizme kadar farkllam görünen bir çizgide yer alan kesim, “aydn” nitelemesine yakmayacak bir kat görülülük içinde bulunarak fikrî atmosferin serbestçe olumasn engellemektedir. Bunlarn fikir hayatmz üzerinde tahakkümlerinin sona ermesi bir ‘kuak sorunu’ gibi görünmektedir. Bu kuak taassuplaryla birlikte ortadan çekilmeden Türkiye’de gerçek fikir hürriyetine erimek mümkün görünmüyor. Bu noktada açk düünceli aydn ve yazarlarn fikir ortamnn sertlemesini önleyici gayretlerini artrmalar gerekiyor.” (Dergâh, Austos 1990)
Dünya 1990’dan bu yana çok deiti. Biz bunu günlük hayatmzda kolaylkla hissediyoruz. Bu deimenin bilhassa pozitivist ve bilimci geçinen kesimlerce görmezden gelinmesini ise anlayamyoruz!
21. Yüzyl herkesi yazar yapacak!
Türkiye ideolojiyi amaya çalrken, yeni teknolojilerin hayatmz deitirdii gerçeini de skalayamayz.
nternet, kitaba, kâda dayanan medeniyete meydan okuma saylabilecek bir yerde duruyor. Elbette hâlâ yazl kültür arln sürdürüyor. nternet de bu yazl kültürü tamaktan, yaymaktan geri kalmyor. Yine de yazl kültürden farkl bir kültüre doru geçildii hissedilebiliyor.
tibari, sanal alem, sanal bir yazl kültür oluuruyor. Bu süreçte, etkileim kavram öne çkyor ve herkes bir ekilde kendini yazar konumunda buluyor.
Yaadmz dönem “e-kitap” gibi, “e-yazar” gibi kavramlarla tanmlanacak bir yüzyl olacaa benziyor.
nsicam dergisi, Austos 2021
Yazar: D. Mehmet Doðan |
04-08-21 |
||
| E mail: tyb.org.tr | Tweet | ||
 |
 |
||
