Halep, 12 Aralýk 2016'da Rus ve Ýran destekli Esed ordusu tarafýndan düþürülmüþtü. Üzüntümüz hadsizdi. 30 Kasým 2024'te geri alýndý.
| Kategori : / DÝL KALESÝ | Okunma Says: 5376 |
TDK'nin Kartrd Sözler
TDK lügatlerinde atasözleri ve tabirlerimizin hâli perian... ler tutar yeri yok...
TDK’nin resmî nternet sitesinden ulalabilen Atasözleri ve Deyimler Sözlüü’nde 2.396 atasözüyle 11.209 tabir (deyim) birlikte verilmi ve bunlarn türleri, altlarna düülen “Atasözü / Deyim” kaytlaryla belirtilmi. Gelgelelim yüzlerce – belki de binlerce – söz hakknda böyle kaytlar düülürken yanla düülmü... Lügatin bu bakmdan da ehil kiilerce tekrar ele alnp yeni batan yazlmas art görünüyor.
Evet, “bu bakmdan da...” deyiim bouna deil; baka mühim sebepler de var, birkaçn sayaym:
1. TDK’nin nternet’ten hizmete sunduu Atasözleri ve Deyimler Sözlüü, atasözlerinin çou için Ö. Asm Aksoy’un (eski TDK’nin) açklamalarn biraz deitirip ksaltm, bozarak nakletmi.
2. TDK, atalarn birçok sözündeki ince mana ve nükteleri anlamam, atlam; atasözlerimizi çalakalem açklam, yanl veya eksik anlatm.
3. Atasözlerini açklarken ikide bir am, sk sk ifade yanlna dümü (Yanl saylmayacak izahlarn çou da dil bakmndan zenginlik ve güzellikten mahrum).
4. Atasözlerimizin hem metni hem açklamalar için – kendi Yazm Klavuzu’na bile uymayan – meçhul bir imla ve noktalama sistemi kullanm.
5. Atasözlerinin bir ksmn tabir(deyim)lerle, tabir(deyim)lerin bazlarn atasözleriyle kartrm.
Bu yazmda bu “kartrma”lara örnekler vereceim.
***
A. Tabir (Deyim) Olduu Hâlde TDK’nin Atasözü Saydklar
TDK’nin resmî nternet sitesinden hizmete sunduu Atasözleri ve Deyimler Sözlüü’nde geçen birçok söz aslnda apaçk birer tabir (deyim) olduu hâlde bunlarn altna “Atasözü” kayd dütüünü görüyoruz. Aadakiler, bu vaziyette olan sözlerden benim rast geldiklerim:
açt azn, yumdu gözünü
durdu durdu, turnay gözünden vurdu
çabalama kaptan ben gidemem
deirmen tann altndan diri çkar
seninki can da benimki patlcan m?
ya bu deveyi gütmeli ya bu diyardan gitmeli
azna bir zeytin verir, altna (ardna) tulum tutar
yorgan gitti, kavga bitti
kavga bizim yorgann bana imi
erkeklik sende kalsn! (TDK bu tabirin açklamasnda ayrca ifade yanlna dümü: “karsndakinin yakksz davranna uyup da tatszlk çkarma, efendice davran!” diye yaplan açklama cümlesinde “karsndakinin” kelimesi aslnda “k a r n d a k i n i n” eklinde kullanlmalyd.)
delik büyük, yama küçük
altn tutsa toprak olur (altna yapsa elinde bakr kesilir)
yemin etsem bam armaz
yel üfürdü, sel (su) götürdü
tngr elek tngr saç, elim hamur karnm aç
ver yiyeyim, ört uyuyaym; gözle, canm çkmasn
babamn ad Hdr, elimden gelen budur
ustamn ad Hdr, elimden gelen budur
durdu durdu, turnay gözünden vurdu
tencere yuvarlanm, kapan bulmu
tencere dibin kara, seninki benden kara
tencere tava, herkeste bir hava
***
B. TDK’nin Hem Atasözü Hem Tabir (Deyim) Saydklar
Aslnda baz sözler hem atasözü hem tabir (deyim) olarak kullanmaya müsaittir. Bu hususu da güzelce hall ü fasletmi olan Ö. Asm Aksoy (ve eski TDK) “Deyimle atasözü arasnda, snrda bulunan sözlere dikkat edilmelidir...” dedikten sonra bu tür sözleri iki bölükte toplam ve aadaki gibi açklam (Aynen naklediyorum: Kullanlan kelimelere, imla ve noktalamaya dokunmuyorum):
“a) Atasözleri arasna da alnsa, deyimler arasna da alnsa yanl saylamayacak sözler vardr. Bu, atasözleriyle deyimleri birbirinden ayran özelliklerin iyice belirmemi olmasndan deil, bu çeit sözlerin iki anlam tamasndan ya da iki türlü yorumlanabilmesinden ileri gelir. Örnein:
Açtrma kutuyu söyletme kötüyü.
sözü, ‘karndakini kzdrarak, seninle ilgili eyleri ortaya dökmesine, senin için kötü eyler söylemesine yol açma’ anlamna kullanlrsa atasözü olur. ‘Beni kzdrrsan senin için kötü eyler söylerim’ anlamna kullanlrsa deyim olur.
Baka bir örnek:
Çam sakz çoban armaan.
sözü, ‘zengin olmayan kimsenin armaan, pahal bir ey olamaz’ diye yorumlanrsa atasözü saylm olur. ‘Sunduum ey deersiz ama gücüm ancak buna yetiyor’ diye yorumlanrsa deyim saylm olur.
Böyle iki nitelii bulunan sözlerden birkaç örnek:
Arnavut'a sormular: ‘cehenneme gider misin?’ diye, ‘aylk kaç?’ demi.
Atn ölümü arpadan olsun.
Buday ekmein yoksa buday dilin de mi yok?
Keçiye can kaygs, kasaba ya kaygs.
Sen aa ben aa, bu inei kim saa?
Üzümü ye de ban sorma.
Varna geliim, tarhana ana bulgur am.
Balaban a piirmi, çocuklarn bana üürmü.
– Deveyi gördün mü? – Yeden ölsün.
Karnca kararnca.
b) Kimi sözler, fiil çekiminin deimesi ile atasözü iken deyim, deyim iken atasözü durumuna girer. Örnein: Da yürümezse abdal yürür atasözüdür. Da yürümezse abdal yürüsün deyimdir. Bunun gibi: Domadk çocua don biçilmez atasözüdür. Domadk çocua don biçmek deyimdir.
Bir örnek daha: Ölümü gören hastala raz olur atasözüdür. Ölümü görüp hastala raz olmak ya da Ölümü gördü de hastala raz oldu deyimdir.”
***
Peki, imdiki TDK bu inceliklerden haberdar m? Hiç öyle görünmüyor. Nitekim aslnda yalnzca “atasözü” olduklar hâlde mesela u sözleri ayn zamanda “deyim” saym:
düün ayla dost arlanmaz
dilin kemii yok
felek, kimine kavun yedirir kimine kelek
Ayrca yalnzca tabir (deyim) olarak kullanlabilecek birtakm sözleri de ayn zamanda atasözü sayd görülüyor. Mesela:
dünya yklsa umurunda deil
***
C. Hem Tabir (Deyim) Hem Atasözü Saylabilecei Hâlde TDK’nin Sadece Atasözü Saydklar
Ö. Asm Aksoy (ve eski TDK) tarafndan “Atasözleri arasna da alnsa, deyimler arasna da alnsa yanl saylamayacak sözler” eklinde isimlendirilen gruba örnek olsun diye verilen sözleri imdiki TDK sadece atasözü olarak anlayp anlatm. Bu sözlerden bir ksm unlar:
çam sakz çoban armaan (TDK bu söz hakknda atasözü kayd dümü ama bir tabir gibi açklama yapm: “verilen bir armaann sunulduu kimseye deerine uygun olmadn ve verenin gücünün ancak buna yettiini özür yollu anlatmak için söylenen bir söz.” Açklama ifadesinde düüklük de var: “kimseye deerine” deil “kimsenin deerine” denmeliydi.)
buday ekmein yoksa buday dilin de mi yok?
atn ölümü arpadan olsun
keçiye can kaygs, kasaba ya kaygs
üzümünü ye de ban sorma
varna geliim, tarhana ana bulgur am
***
TDK’nin atasözleriyle tabir(deyim)leri kartrmas bunlardan ibaret deildir.
Bir ksm atasözleri için – doru kayt düülmesine ramen – yaplan açklamann atasözlerine deil tabir(deyim)lere uygun olduu görülmektedir. Mesela “dilenciye hyar vermiler de eri diye beenmemi” sözü için düülen “atasözü” kayd dorudur. Gelgelelim bu söz için yaplan açklama bir atasözü açklamas deil, tabir (deyim) açklamas eklindedir:
“hem gereksinim duyduu konuda yardm istiyor hem de yaplan yardm küçümsüyor.”
Bazen de bunun tam tersi olmaktadr: tabir (deyim) diye kayt düülmü fakat söz bir atasözü gibi açklanm. Söz gelii “yiitlik sende kalsn” böyle izah edilmi: “özveri, hogörü ve lmllk öütleyen söz.”
***
Dorusu, merak ediyoruz: Bir taraftan “Her atasözü her deyim aslnda bir kültür deerimizdir...” diyen TDK öbür yandan bu kültür deerlerimizi “deersizletirmek” için mi urayor? Birbiriyle böylesine karan, her tür yanl için sanki yaran, böylesine birbirinden perian açklama ve kaytlar ancak tam bir kaytszlkla olabilir.
TDK’nin “atasözleri” faslndaki bu kargaa kafam çok kartrd, beni epey yordu. Aruzun kanatlarna taklp bir beyit terennüm edesim geldi:
Resmî lügatte darb- mesel fasl kargaa;
mlâ, kelâm, açklama hep keyfe mâ yeâ...
Yazar: C.Yakup Þimþek |
28-12-11 |
||
|
E mail: c.yakup_simsek@dogrulus.com Yazar Hakknda Bilgi ve Dier Yazlar |
Tweet | ||
 |
 |
||
| Fahri | |||
hasret |
Tarih : 30-12-11 | ||
Keþke okullarýmýzda belli bir sistematik içersinde bunlar ve benzeri tabirlerimiz ve atasözlerimiz yavrularýmýzýn dimaðlarýna yerleþtirilse. |
|||
