Halep, 12 Aralýk 2016'da Rus ve Ýran destekli Esed ordusu tarafýndan düþürülmüþtü. Üzüntümüz hadsizdi. 30 Kasým 2024'te geri alýndý.
| Kategori : ÝKTÝBAS / Muhtelif Mevzûlar, Yazarlar, Yazýlar | Okunma Says: 628 |
Uzun Ortaça'da dünya souktu; üretim faaliyetlerinin tekdüze yaps nedeniyle souk iklime Avrupa'da umutsuzluk, çaresizlik eklenmiti. At nallar, klç akrtlar, dünyay yatay ve dikey yönlü fethetme arzularnn yükselttii hararetle Müslümanlar Ortaça karanl ve souunu kendileri için aydnlatmlard. Keifler, burjuva ekonomisi, Ortaça karanlk klan bata kilise ve feodal yaplarla sava Avrupa'y da iyiden iyiye hararetlendirdi. Sanayi Devrimi ile beraber kta Avrupas'nda atmosfer iki derece snmt bile. Kömür ve petrolün enerji olarak kullanlmasyla dünya snd fakat artk dijital devrime gelindiinde snma Avrupa ktasn at küreselleti; 1980'lerden itibaren iklim ve çevreyi tanmlamada küresel snma temellere yerleti.
Tabiata tahakküm
Keiflerin stt ve tt Avrupa, insan merkeze yerletiren bir felsefeye geçti; insan dndaki canllar ac çekmeyen ruhsuz makine gibi telakki eden Descartes, determinist, pozitivist ve Kartezyen felsefeciler yannda Fichte gibi idealistler "rasyonel öznenin doal dünyay, tabiat kendine tabi klma" mecburiyetini, doaya tahakküm ederek yenme güdüsüne kadar götürdüler. Hegel ve Schelling gibi idealistler "tabi klma yerine uyum"u savunsalar da öznenin arzular kabarm, harareti yükselmi, gözü kimseyi göremeyecek bir hrsa bürünmütü bir kere. 20. yüzylda bile tüm ulam ve iletiim imkanlarna karn insan doaya galip gelemedi; hala ulalamayan orman içleri, buzul zirveleri, okyanus dipleri bulunuyordu. Saysz flora ve fauna türü kefedilmeyi bekliyordu. Hususi olarak doay tamamen klcallarna kadar örenip ele geçirmek gerektiini izhar eden bir dünyadan kapitalizmin neoliberal yorumuna geçildi; bulduu her eyi tüketim nesnesi klan zihniyet, orman, denizi, sahilleri, gölleri, nehirleri ticari meta yapt, yeni yeni maden türleriyle, ta-kum-mermer ocaklaryla, HES'lerle, altn aramalaryla tabiatn her bir zerresinden faydalanmaya, kazancn artrmaya giriti. Yalnz burjuva deil köylüler bile "memleketlerinin ne zaman gelieceini, kefedileceini" kendilerinin ne zaman "yrtacaklarn" hesap ediyordu artk.
Türkiye'nin ötesinde dünyann tamamnda elverili her saha üretim alanna dönütü; Amazon'da tarla açmak için ormanlar yakanlar daha çok üretim için ilaçlamalar yapanlar enternasyonal bir kazanma hrsn getirdi. Bu kapitalist bakn insan sarmas, insan merkezli yok edici bak, doay nesne görme zamanla küresel snma bal altnda doann tepkimesiyle, dengesinin bozulup "yan etkileri" artrmasyla karlat. Küresel snma ilkin kloroflorokarbon gazlarnn etkisine, ozon tabakasnn delinmesine baland, etkileri çok zayft, dünyada gelimek, kalknmak isteyen milyarlarca insan çevrenin tahribini önemsemiyordu. Neoliberal burjuva kazanc katlamak için tüketimi, haliyle üretimi artrd. O sürecin sonuçlar yeni yeni kendini gösteriyor.
Doay tahribin sonuçlar
Küresel snma, dijital tekno-medeniyetin doaya verdii zararlar, çatmann iddeti kapsaml, derin ve çok büyük. Is kubbeleri, kutuplarn erimesi, kutup kuann snmas, okyanuslarn yok olmas, sel-heyelan-erozyon ve çölleme, yeralt su kaynaklarnn azalmas, göllerin kurumas, biyoçeitliliin snrlanmas, sulardaki asit yükü, su kirliliine bal müsilaj, temiz su kaynaklarnn yok olmas, Karadeniz gibi büyük su kütlelerinin snmas, deniz ekosisteminin bozulmas, Yukon deltasnda gerçekletii gibi buzul yerine çallarn yaylmas, obruklarn çoalmas belli bal sorunlardan. Karbon ekonomisi ve salnm yorgan etkisi yüzünden asl sebeplerden biri. Enerji ve hammadde adna doann tahribi de ciddi meseleler arasnda. Göllerin, rmaklarn turizme açlmas, yerleimlere bal kirlilikler, yaylalarda karbon salnmlar, HES'ler nedeniyle aaçlarn kesilmesi, su yataklarndaki ekosistemin bozulmas, doa slah ad altnda dere yataklarnn daraltlmas, derelerden kum alnmas, ak engelleyen menfez, köprü, kanallarn yaplp selleri tetiklemesi, yataklar yerleim için deitirme, insan ve hayvanlarn temiz su, dere ve göllerle balantlarnn kesilmesi, doann "kin birikimi"ni artrd. "Su akar yatan bulur" sözü toplumsal ilikileri açklamada kullanlyor ama artk doayla münasebetlerimizde unutuluyor; esasnda olan biten doann kendisini hatrlatmasndan öte deil!
Ne yaplabilir?
Küresel snma, doann insanla kavgaya tutumas, yaam hakkn ve yaam alanlarn geri kazanma giriimi bireysel, toplumsal, küresel ibirlii ve sorumluluk gerektiriyor fakat öncelikle insan ve kazanç merkezli dünya yerine doa merkezli yeryüzü anlayna geçmeyi... e arabayla gitmek kimyasallardan uzak durmak gibi ahsî yaplacaklarn ötesinde mesele devletleri ilgilendiriyor. Kalknma, büyüme olmadan kazanc çoaltarak zenginleme güdüsünden, yaam alanlarmz kapitalistletirme tutumundan vazgeçmek gerek. Bu da küresel ibirlii ve yaptrm manasna gelir. Adeta iklim için küresel olaanüstü hal ilan etmeliyiz! Çünkü küresel snma tüm dünyay kapsad için ülkeler tek tek bunlar halledemez, ibirlii gerektirir. Bu, yalnzca "bakasnn bana gelen bizim de bamza gelir" manasnda deil, doa felsefesinin müstakil klnamayacak kadar günümüzde evrensellemesiyle ilgilidir.
"Amazon'dan bana ne", "korona beni ilgilendirmiyor Çinliler düünsün" "Ozon Tabakas bizde delinmedi ya" gibi yaklamlar tek atmosfere sahip yeryüzü için geçersiz. Hastalklar, çevre felaketleri artk kültür gibi, o toplumun snrlar içinde kalmyor, annda küreselleiyor. Buradaki meselenin Eskimolarn geleneksel köpekli kzak yerine motorluya geçmesiyle ilgisi yok; iini kolaylatrrken doaya da büyük zarar dokunmaz, üstelik modernize çalmas çevreyle "uyum"ludur. Uyum kavram Hegel ve erken dönem Romantiklerden sonra Bat'da dirilmi gözüküyor; dünyay mahvetmelerinin diyeti olarak sathi bir ekolojizm de gelitiriyorlar, ekolojizmlerindeki doayla uyum yaklamlar bizdeki Vahdet-i Vücud anlaynn düz okumasndan ibaret. Yeni çevreci hareketler bu felsefi derinlii de ihtiva etmiyorlar.
Küresel güçler, küresel irketler bu uyum mantn bile neredeyse reddediyorlar, Trump ABD'si Kyoto Protokolü ve Paris klim Anlamas'na kar sert ifadelerde bulunuyordu. Halbuki doay uyumlu yaamann ötesinde serbest brakmak gerekir; yaplan aratrmalar tabiat kendi haline braknca be ylda kendi kendini onarp eskiye dönebileceini gösteriyor. Yerleik dünya görüü de yeni tür ekolojizm de doay kendi haline brakmay içermiyor. Cari kanaat doay insana tabi açk kaynak gibi görüyor, yeni çevrecilik ise uyumu, türlerin eitliini öne çkaryor; yerleik dünya görüü, büyüme güçlenme fetiizmiyle hareket ederken ekolojizm temel ihtiyaçlarn karlanmasn, minimalizmi hedefliyor. Hala klasik iktisattaki gibi bol, snrsz kaynak ve rezervlerin bulunduu inancna karn çevreci düünce kaynaklarmzn snrlln öne çkaryor. Teknolojiyi sonuna kadar kullanma, mutlak ilerleme ve bol tüketim esasna dayal günümüz zihniyetine mukabil ekoloji taraftarlar ihtiyaçlar giderecek kadar tüketim, teknoloji ve dijital kullanmn savunuyor.
Hali hazr doa felsefesi de yerine ikame edilmesi teklif edilen zihniyet de bir ekilde doay araçsallatryor. Tabiatla uyumlu yaam onu insana dümanlatrmayacak boyutta kullanmn öngörüyor; halbuki "kötüye kullanm"n az çou olmaz, olumlu kötülük, olumsuz iyilik kavramlar da varolua ters. nsanlar varolularn kurarlarken bir eyden beslenerek, bir ey sayesinde var kalmay ayrt edecek salahiyete, anlay zenginliine sahiptir. Hayatta kalma içgüdüsüyle hareket ettiinde doadan ne koparabilirse kâr fikrine ular; gelime ve kalknma fetiizmine sahip ülkelerin temel çkmaz da bu zaten. Doa bittiinde kalknmann mant kalmayacak. Hiçbir ütopyada, fütüristik film ve anlatda teknoloji, insan hatta yapay zeka atmosfer oluturamyor, insan hafsalas Yaratc dnda su buhar husule getiremeyeceinin farknda. Haliyle doa asl, insan dahil geri kalan fürudur.
Kim slaha muhtaç?
Küresel snma, seller, yangnlar, depremler, afetler bizi son sürat felakete yaklatrrken muhalif ya da muvafk evren tasavvurumuzu küresel manada tadil etmek zorundayz. Fichte'ci doay rasyonel özneye tabi klma, tahakküm ve sömürü gelitirme kadar yerleik sentezci uyum felsefesi de ilerlemecilii, mutlak faydalanmay, araçsallatrmay ortadan kaldrmyor. nsan-lk, "insan merkezli varolutan doa merkezli varolua" geçmezse yalnz yaam alanlarn kaybetmekle kalmayacak ihtiraslar, rakipleriyle mücadelesi, sahip olma taknts peinde kendi kendiyle de savaacak. Harplerin en kötüsü ayn bedendeki iki egonun kavgasdr. Doay istedii gibi sömüren insan, bu yüksek güç ve otoritenin karsnda yine kendisini egale etmeye ayarlam görünüyor vaziyetini. Doann "slah edilmesi" bile bal bana bir baar ve üstünlük belirtisidir. Enteresan olan doa devlet gibi insann kendisini kullanmasna müsaade etmesine ramen bir varolma-yokolma durumuna gelince intikam almada acmasz davranabiliyor. Gelinen aamada tabiat slahlarnn yerine zihniyetlerin slah edilmesi gerekiyor. Hala doayla uyum kavram tabiat insana uydurmaya yatkn iliyor, halbuki doa merkezli varoluta ana aks doa oluturur. Doa merkezli varoluun temel dinamiklerinden birini insann tabiattan ayr bir varolu ortaya koyduu felsefesini amak oluturur. nsan doaya içkindir; insan tabiatla varolur, haliyle tabiatla da yok olur. Bu düalizmin ötesine geçerek doa ile varolusal bütünlük kurmak dünyann da insann da ömrünü uzatmaya yeter.
Doann dnda ve fakat doann parças olan insan, onu tahakküm altna almaktan, snrlandrmaktan vazgeçmeli, çünkü her çerçeveleme aslnda insan-oluu çevreleme demektir. nsan doadan beslenerek ama ayn zamanda onun sayesinde hayatta kalr. nsan merkezli varoluun temel sorunu insan olmadan dünyann da yok olaca, anlamszlaaca kanaati hatta propagandasdr. Evet, anlamlandran özne insan olduundan doa insann yokluunda anlamszlar fakat insan olmadan tabiat varln sürdürebilir. nsan merkezli bakn temel hatas u: Doann insana ihtiyac yok, insann doaya ihtiyac var; insansz doa varolmaya devam eder ama tabiat olmadan insan yaam süremez! Doa tarih boyunca insan eliyle dizayn edildi; insan için hammadde deposu ilevi gördü. Siyasal alann kurulduu, doal hukukun ekseninde yasann yapld, devlet ve toplum düzeninin, ahlakn ikame edildii, varln tözünü açk ettii, toplumlarn ahitleip sözletii, savalarn ve barlarn gerçekletii, zaman ve uzam algsn belirleyen, içsel devinimi ve nizamyla mükemmeliyeti gösteren ana öretici, uygulayc, ontolojik saha fonksiyonunu icra etti. Ucubeler, yamyamlar, vampirler, gulyabaniler, caniler, devlet bakanlar, çiftçiler derken siberg-olua kadar insan-olmann türlü hallerini tecrübe etti. Hayvan evcilletiren, topra ileyerek ehlîletiren insan, terbiye etme, kontrol, slah, yakma-ykma, ina, denetim, gözetim, öretim, eitim aamalarn, natura'y doal hukukun ve tabiatn kendisinde pratie geçirdi. Doa dourganln sürdürüyor, her gün yeniden ayn dinamizmle yenilerini üretiyor ama insan ksrlat. Doay ileyerek deil pazarlayarak, tüketerek yaamaya çaltk; kapitalistletirilmi tabiat bu sürece adeta isyan etti. Küresel snmadan sel ve yangnlara tüm tepkimeler tabiatn intikamndan ibaret. Tabiatla uyumlu yaamak da kapitalistletirilmi doa zihniyetinin bir unsuru; ihtimaml, sorumlu, basiretli davranmann ötesinde doa merkezli varolua geçmediimiz sürece tabiat insan olmadan ya da az sayda insan yanna alarak hayatiyetini devam ettirecek!
Yazar: Ercan Yýldýrým |
08-08-21 |
||
| E mail: s | Tweet | ||
 |
 |
||
