Halep, 12 Aralýk 2016'da Rus ve Ýran destekli Esed ordusu tarafýndan düþürülmüþtü. Üzüntümüz hadsizdi. 30 Kasým 2024'te geri alýndý.
| Kategori : / DÝL KALESÝ | Okunma Says: 4254 |
Hangisi Daha Öz Türkçe: Gerekseme/ Gereksinim/ Gereksinme?
Hadi hep öz Türkçe sevdasna kapldk diyelim, ayn mefhum için uydurulmu birden fazla öz Türkçe kelime varsa hangisini kullanacaz?
Hadi herkes “ihtiyaç”larndan vazgeçti diyelim; peki onun yerine aadakilerden hangisini tercih edenler daha öz Türkçe kullanm olur?
A) Gerekseme
B) Gereksinim
C) Gereksinme
Evet, üçü de “ihtiyac”n yerini tutsun diye TDK tarafndan imal edilmi olan bu kelimelerin hepsi doru mu? Doruysa üçü de ayn derecede mi doru? Sahi, dileyen dilediini mi kullansn, yoksa bir tavsiyeniz veya teklifiniz var m?
(Affedersiniz, sizin “tavsiye”niz veya “teklif”iniz olmazd, ancak “öneri”leriniz olurdu, deil mi?)
Biraz da Ben Uyduraym
Ha, eer “Yeter ki Türkçe olsun da isterse üç deil be olsun...” deniyorsa aln benden de üç-be kelime: gerekleme, gereklenme, gereklenim.
Öz Türkçe damarm tuttu, hadi biraz daha gayret... Son yllarda nerdeyse herkesin dilinde pelesenk olan, fiil-isim demeden her kelimenin sonuna arszca ve yersizce taklan “-sal / -sel” imdi de biraz “gerek”lensin, daha da yüreklensin: gereksel, gerekselci, gerekselcilik, gereksellik, gerekselleme, gereksellemek, gerekselletirmek...
Evet, bunlar da ben uydurdum; artk bununla kim gurur duyar, bilmem. Fakat TDK duymazsa yazk!..
TDK Lügatlerinde “Gerek”li ve “Gerek”siz Hatalar
1. 2004’ün ktisat Terimleri Sözlüü “gereksinim” kelimesinin güzel bir tarifini yapm:
“Karlandnda haz, karlanmadnda ac ve hüzün veren; karlandkça iddetini kaybeden; zaman içinde kendini tekrarlayan; alkanlk haline gelebilen; snrsz ve öznel olan duygu.”
(Bu “haline” kelimesinde apka kullanlacak diyen TDK burada kullanmam. Oradan buradan kaldra kaldra kendisi de nereye koyup koymayacan bilemez hâle geldi. Geçelim.)
u “öznel” uydurmasnn bir çuval inciri berbat ettiini de kimseye söylemiyorum, tamam. Ama bu güzel tarifte geçmesi art olan bir kelimenin eksiklii öylesine hissediliyor ki mutlaka söylemeliyim: ihtiyaç. Evet, bir Türkçe lügat düünün ki “gereksinim” kelimesinin ne olup olmadn millete anlatmak için uzun bir tarif yapacak fakat Türkçe konuan herkesin bildii, söyledii, anlad “ihtiyaç” kelimesini o tarifte kullanmayacak... Ama onun ngilizce karlklarn (need, want) vermeyi de ihmal etmeyecek...
Demek ki TDK’ye göre halkmz “ihtiyaç”tan belki anlamaz ama “need, want” kelimelerini ipak bilir...
“htiyaç” Yabanc m?
TDK öyle kelimelerin srtna “yabanc” damgas vurmutu ki o kelimeler çobandan hakana herkesin dilindeydi: mektep, muallim, ilim, âlim, kitap, millet, devir, istiklal, hürriyet, heyecan, istikamet, tabiat… Bunlar gibi binlerce kelimeden biri de yedi asrlk “ihtiyaç”t.
Onlara nasl anlatmal ki “ihtiyaç” kelimesi “Yedi yüz yl süren hikâyemiz” içinde ve Anadolu’nun her yerinde var... Ülkemizin her yöresinin insanlar bu kelimeyi her ihtiyacn karlamak için kullanp kendi azna göre ekillendirmi: ihdiyâc, ehdiyac, ehdiya, ettiyâc... Bunlar TDK’nin Derleme Sözlüü’nden tespit ediyoruz.
“htiyaç” kelimesi yalnzca Türkiye Türkçesinde deil bütün Türk lehçelerinde kullanlan bir kelime. Evet, TDK’nin de nternetten verdii Türk Lehçeleri Sözlüü’ne göre Türkiye Türkçesindeki “ihtiyaç” kelimesinin karlklar dier Türk lehçelerinde de aa yukar ayn: Âzerî Türkçesinde ehtiyac; Bakurt Türkçesinde mohtajlk, ihtiyaj, häjät; Kazak Türkçesinde muhtajdk, kajettilik; Krgz Türkçesinde muktacdk; Özbek Türkçesinde ehtiyâc; Tatar Türkçesinde mohtaclk, ihtiyac, hacät; Türkmen Türkçesinde zerûrlk; Uygur Türkçesinde ihtiyac, geräklik...
Açklamaya belki hacet yok ama yine de söyleyelim: O lehçelerde “ihtiyaç” kelimesiyle ayn manada ve deiik telaffuzlarda (häjät / kajettilik / hacät) kullanlan “hacet” kelimesi Türkiye Türkçesinde de mevcut olup “ihtiyaç”la ayn kökten geliyor. Tabii ki “mohtajlk / mohtaclk / muhtajdk / muktacdk” sözleri de bizdeki “muhtaçlk” kelimesinin onlardaki varyantlar ve o da “ihtiyaç”tan...
Bunlarn dndaki iki kelimeden biri Türkmen Türkçesindeki “zerûrlk” ile Uygur Türkçesindeki “ihtiyac”n arkada olan “geräklik” sözü...
Son kelime hariç hepsi Arapça asll...
Bizimkiler "gerekseme, gereksinme, gereksinim" kelimelerini dayatrken onlarla birkaç bamz kopardklarnn farkndalar myd acaba?
ki ihtimal var:
Kötü ihtimal: Farknda deillerdi.
Daha kötüsü: Farkndalard...
Bir ihtimal daha yok...
2. Güncel Türkçe Sözlük “gereksemek” fiilini öyle açklam:
“Bir eyi kendisi için gerek saymak, ihtiyaç duymak, muhtaç olmak.”
Bu açklamada ifade kusuru var: “Bir eyi” unsuruna üç fiil (gerek saymak, ihtiyaç duymak, muhtaç olmak) birden balanm. lk fiil için doru ama dierleri için yanl olur. Bu sebeple ilk fiilden sonra “bir eye” veya “o eye” demek lazmd:
“Bir eyi kendisi için gerek saymak, bir eye ihtiyaç duymak, muhtaç olmak.”
3. TDK tarafndan 1974’te ilk basks yaplan Eitim Terimleri Sözlüü’ndeki “gereksinme” maddesi, ayn kitabn 1981 nerinde nasl olmusa “gereksinim” hâline gelmi...
ki ihtimal var: Ya imdi TDK nternet sitesindeki Büyük Türkçe Sözlük’e kelime yanl nakledilmi (kuvvetli fakat kötü bir ihtimal) yahut eski TDK kitabn “gözden geçirilmi ve geniletilmi” ikinci basksnda kelimeyi “gereksinme”den “gereksinim”e çevirmi (zayf fakat dier kötü ihtimal)...
imdiki TDK’nin bu maddede birinci ihtimali güçlendiren bir baka tasarrufu olmu: Eski TDK “gereksinim”i açklarken kelimenin Almancasn (Bedürfnis), Franszcasn (besoins), ngilizcesini (need) ve – kendi tabiriyle – “eski terim” olan karln (ihtiyaç) vermi. Burada “ihtiyaç” kelimesinin niçin Almanca, Franszca ve ngilizceden sonra, 4. srada verildii akla taklyor.
imdiki TDK böyle dikkat çeken bir ey yapmam: Bu dört “yabanc” kelimeden yalnzca ngilizcesini (need) alm...
Fakat bir baka hareketiyle eski TDK’yi geçmi: Eski TDK’liler kelimenin Almanca, Franszca ve ngilizcesiyle beraber – dördüncü srada bile olsa – hiç olmazsa Osmanlcasn da kaydetmiler, yeni TDK’liler ise buna hiç “ihtiyaç” duymam olacaklar ki yer vermemiler...
Düzgülü çerik-Dark eyler
4. TDK’nin Ruhbilim Terimleri Sözlüü (1974) “gereksinme” maddesini u ifadeyle açklam:
“gereksinme ng. need Rahatlk ve uyum salayan ve düzgülü davranlar kolaylatran içerik ya da dark kimi eylerden yoksun olma durumu. (Bazen doyurulmam güdüler anlamnda da kullanlr.)”
Öz Türkçe argosuyla yazlan bu ifadeyi anlamak zor. u “düzgülü” kelimesi TDK’nin “normal” kelimesine bulduu karlk. Tp Terimleri Klavuzu’na göreyse “ritmik” kelimesine karlkm. Halk dilinde de “düzgülü” diye bir söz var ama TDK’ninkiyle alakas yok: Baz yerlerde “beyzî taneli bir çeit üzüm”ün adym, kimi yerlerde ise “süslü” demekmi.
“Normal”i yabanc bulan TDK 1935’te “alelâde, normal, tabiî” kelimelerine karlk olmak üzere – güya Türkçe fakat muhtemelen “normal”in taklidi olan – “n o m a l” diye bir kelime uydurmu.
fadede geçen “içerik” kelimesi ne bilinen manasnda (muhteva, mazruf / content) kullanlm ne de isim gibi... Öyle anlalyor ki “içte olan, içe ait, dâhilî” gibi bir manada ve sfat olarak düünülmü. Peki, kelimeye TDK lügatlerinde buna uygun bir mana verilmi mi? Güncel Türkçe Sözlük’te kelimenin sfat türünde bir mantk tabiri olarak “Bir cümle veya yargda açkça söylenmemekle birlikte var olduu anlalabilen, zmni” demek olduu yazl. Aradmz bu deil, biraz daha arayalm.
“çerik” kelimesini bu ekilde kullanan mademki Ruhbilim Terimleri Sözlüü’dür, öyleyse ona müracaat edelim. Bakalm bu “içerik” ne menem bir kelimeymi?
Fakat o da ne? Orada “içerik” diye bir madde yok... Kaldk m ortada, imdi ne yapacaz?
TDK’nin Ruhbilim Terimleri Sözlüü’nde “gereksinme” kelimesine dair yapt açklamada geçen “içerik” kelimesine yükledii mana ve vazifeyi anlayabilmek için kendi lügatleri yetmiyor, inanabiliyor musunuz? (Ben inanrm, TDK’dir, yapar.)
Neyse ki “dark” sözünü ne manada kullandn anlayabiliyoruz, çünkü Ruhbilim Terimleri Sözlüü kelimeyi açklam:
“dark [ng. exogenous] [es. t. haricî] Canlnn bedeni ya da sinir dizgesi dnda geçen (bir durum ya da olay).”
Aslnda TDK’nin açklamas deil de u “es. t. haricî” notu iimizi kolaylatrd. Üstelik yukarda anlamadmz “içerik” kelimesinin de “dâhilî” manasnda kullanldna dair bir ipucu verdi.
Fakat eer bu maddeye TDK nternet sitesindeki Büyük Türkçe Sözlük’ten bakarsanz iiniz zor. Çünkü o “es. t. haricî” kayd oraya alnmam.
Geriye sizin için iki yol kalyor: Ya o “dizge”li ifadeyi anlayacaksnz yahut “ng. exogenous” kaydndan hareketle ngilizce bir “dictionary”ye müracaat edeceksiniz. Kafanz TDK lügatleri kadar kartracan sanmam...
Yazar: C.Yakup Þimþek |
03-01-12 |
||
|
E mail: c.yakup_simsek@dogrulus.com Yazar Hakknda Bilgi ve Dier Yazlar |
Tweet | ||
 |
 |
||
| AHMET | |||
OKUDUM |
Tarih : 03-01-12 | ||
Okudum ve mesrur oldum. Allah razý olsun Yakup Hocam, iyi ki varsýn; iyi ki yazýyorsun. Devam... |
|||
