

Değirmene Su Taşımak
Eğitimde müfredat değişiyor, değerler eğitimi yaygınlaşıyor, ahlak ve erdem öne çıkarılıyor. Kültür ve medeniyet kavramları eğitim politikalarının merkezine yerleştiriliyor. Öğretmenler bu anlayış doğrultusunda yetiştiriliyor. Fakat bütün bunlara rağmen eğitimin istikametinde esaslı bir değişiklik meydana gelmiyor. Daha önemlisi, değişim amacıyla gerçekleştirilen girişimler, zamanla değiştirmek istedikleri sistemin işleyişine hizmet eder hâle geliyor. Öyleyse asıl mesele, değişimin neden gerçekleşmediğinden çok, eğitim sisteminin kendisine yöneltilen değişim taleplerini nasıl etkisizleştirebildiğidir.
Bu sorunun cevabını, eğitimin kurucu paradigmasında aramak gerek. Zira kurucu paradigma, bir eğitim sisteminin hangi insanı yetiştireceğini, hangi bilgiyi değerli sayacağını, neyi başarı kabul edeceğini ve nasıl bir hayatı makbul göreceğini belirleyen temel kabuller bütünüdür. Bizim de içinde bulunduğumuz modern eğitimin paradigması, Batı’da Aydınlanma, modern devlet, sanayileşme ve kapitalist üretim ilişkileri içinde şekillenmiştir. Yani Batı’nın tarihî ve kültürel tecrübesinin ürünüdür. Ancak burada önemli bir husus var: Batı’nın yüzyıllar içinde oluşan dinî ve geleneksel kültürü de, modernleşme sürecinde eğitimin kurucu paradigması olma konumunu büyük ölçüde kaybetmiş; onun yerini giderek seküler bir insan, bilgi ve hayat paradigması almıştır. Batı’nın kendi tarihî şartlarında ortaya çıkan bu anlayış, zamanla, kültürel kökenlerinden bağımsız, evrensel bir eğitim modeli olarak dayatılmış veya kabul görmüştür. Bu seküler eğitim anlayışı, Osmanlı’nın son döneminden itibaren Türkiye’deki eğitimin de esas referanslarından biri olmuştur. Modernleşme adı altında benimsenen bu kurucu paradigmayla birlikte yalnızca Batı’nın eğitim kurumları değil, eğitim hakkında düşünme biçimi ve ölçüleri de ülkemize taşınmıştır. Böylece neyin bilimsel, hangi bilginin değerli, hangi insanın başarılı olduğu büyük ölçüde bu anlayış içinde belirlenmiştir.
Bu düşünme biçiminin ve ölçülerinin zamanla kanıksanması, modern eğitim sisteminin en büyük gücüdür. İstediğiniz kadar millî kavramları benimseyin, millî amaçlar ilan edin, millî programlar hazırlayın; sistem bunları kendi kurucu paradigması içinde yeniden anlamlandırıyor. Yani kurucu paradigma değişime direnmek yerine değişimi kendi bünyesine katıyor. Mesela ahlakı kazanıma, erdemi yeterliğe, merhameti davranış göstergesine, medeniyeti öğretim içeriğine dönüştürüyor. Böylece eğitimin istikametini değiştirmesi beklenen düşünceler, mevcut eğitimin yeni konuları hâline geliyor. Kültür ve medeniyet görünür oluyor, fakat kurucu hâle gelemiyor. Çünkü sistem, kendisine ne öğretileceğini değiştirmeye izin verirken, eğitimin ne olduğuna karar verme yetkisini elinde tutmaktadır.
Bu farkı, bilgi anlayışı üzerinden görmek mümkündür. Modern eğitim anlayışında bilgi, büyük ölçüde bireyin yeterliğini, başarısını ve toplumsal işlevini artıran bir imkân olarak değerlendirilir. Türk-İslam kültüründe ise bilgi, yalnızca insanın ne yapabildiğiyle değil, bildikleriyle nasıl bir insan hâline geldiği ve neye karşı mesuliyet taşıdığıyla da ilgilidir. Birincisinde bilgi, ağırlıklı olarak başarı ve yeterlik üzerinden anlam kazanırken ikincisinde ilim, hikmet, edep ve amel birbirinden ayrı düşünülemez. Bu iki anlayış arasındaki fark, derslere ahlak konusu eklemekle giderilemez. Çünkü birinde ahlak, bilgiye sonradan eklenen bir değer; diğerinde ise bilginin elde edilmesini ve kullanılmasını anlamlandıran kurucu bir esastır. Dolayısıyla Türk-İslam kültürünü esas alan bir eğitim, mevcut müfredata bu kültürün kavramlarını yerleştirmekle değil, bilginin ve başarının anlamını bu kültürden hareketle yeniden kurmakla mümkün olabilir.
Şunu da gözden kaçırmayalım: Kurucu akıl yalnızca okulda yaşamaz. Ailenin beklentilerinde, üniversitenin bilgi anlayışında, çalışma hayatının başarı ölçülerinde ve toplumun itibarlı saydığı hayat biçimlerinde yeniden üretilir. Daha önemlisi, sistemi değiştirmek isteyenler de çoğu zaman bu sistemin yetiştirdiği insanlardır. Onun kavramlarıyla düşünmüş, onun başarı ölçüleriyle yetişmişlerdir. Dolayısıyla mesele, yeni bir iradenin eski bir kurumla karşılaşmasından ibaret değildir. Yeni iradenin düşünme biçimi de değiştirmek istediği düzen tarafından şekillendirilmiştir. Bir başka deyişle, bir otobüsün şoförünü değiştirmek, onun istikametini değiştirmeye yetmez. Çünkü yol önceden çizilmiş, duraklar belirlenmiş, yolcular gidecekleri yere alışmıştır. Fakat asıl mesele, yeni şoförün de başka bir yol tasavvuruna sahip olmamasıdır. Direksiyonu eline aldığında kendisini muktedir zanneder; oysa çoğu zaman yaptığı şey, aynı güzergâhta otobüsü daha iyi kullanmaktır.
Bütün bu nedenlerden ötürü eğitimde esaslı dönüşüm, mevcut sisteme yeni değerler ve programlar yerleştirmekle gerçekleşmez. Bunun için Türk-İslam kültürünün insan, bilgi, ahlak ve hayat anlayışını eğitimin kurucu esası hâline getirmek gerekir. Bu, modern bilimi reddetmek veya geçmişin kurumlarına dönmek değildir. Bilginin ne için üretildiğini, insanın niçin yetiştirildiğini ve başarının neye göre değerlendirildiğini kendi medeniyetimizin kavramlarıyla yeniden düşünmektir. Böyle bir dönüşüm, yalnızca müfredatın değil, öğretmenin, okulun, ölçme anlayışının ve toplumsal beklentilerin aynı kurucu düşünce etrafında yeniden şekillenmesini gerektirir. Hasılıkelam, bir düzenin kurucu aklı / paradigması değişmedikçe, o düzene karşı yapılan değişiklikler bile önünde sonunda onun devamını sağlayan araçlara dönüşür.
Yazar: İsmail Aydoğan |
Okunma sayısı:
54 |
||
| E mail: maarifinsesi.com | Tweet | ||
| |
|||